ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਲੀਲਾ ਦੇਹ ਦੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਾਂਗ ਓਹ ਮੰਡ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਕੰਮ, ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹੀ ਦੱਸ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕੁਝ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਘਟਦੀ ਚੰਦ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੀਲਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲੀਲਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਠੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਪੁਰਾਣੀ ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ, ਲੀਲਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਥੇ ਸੀ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਹਾਲੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਦੱਸੋ, ਲੀਲਾ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ?" ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। "ਉਹ ਲੀਲਾ-ਦੇਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਗ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ।" ਜਿਵੇਂ ਲੀਲਾ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਈ ਬਰਫ਼ ਵਾਂਗ ਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ 'ਮੈਂ ਸਰੀਰ ਹਾਂ' ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ—ਧਰਤੀ ਆਦਿ—ਉਹੀ ਨਾਂ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਨਾ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਮੂਲ ਵਿੱਚ—ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਂਗ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚੇ 'ਮੈਂ ਹਿਰਨ ਹਾਂ', ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਹਿਰਨ-ਅਸਲੀਅਤ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ, ਕੀ ਉਹ ਹਿਰਨ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਸਲੀਅਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਲਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਭ੍ਰਮ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਭਾਵਨਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ-ਜਨਮਿਆ ਜੀਵ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਕਲ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਝੂਠੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ, ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੇਵਲ ਅੰਤਰ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਤਰੀਨ ਸਰੀਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਲੇ ਦੀ ਬੂੰਦ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਫੈਦ ਬੱਦਲ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੋਰ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਦਿਸਣਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਕੇ ਅਦਿੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਮਰ ਗਿਆ।" ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਲੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਸਰੀਰ ਕੀ ਹੈ? ਅਸਤਿਤਵ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ? ਨਸ਼ਟ ਹੋਣਾ ਕਿਸ ਦਾ? ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿੱਥੋਂ?"—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਲੰਮਾ ਚੱਲਿਆ ਭ੍ਰਮ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੁਕ ਗਿਆ। "ਕੀ ਤੱਤ-ਸਰੀਰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ?" ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।" ਉੱਤਰ ਆਇਆ: "ਮੈਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ; ਤੱਤ-ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ।" ਅਭਿਆਸ ਕਰ-ਕਰਕੇ, ਤੱਤ-ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ, ਪੁਰਾਣੀ ਅਵਸਥਾ ਫਿਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਰੀਪਣ, ਕਠੋਰਤਾ, ਠੋਸਤਾ, ਤੇ ਗਲਤ ਫੜ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਸਾਫ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਲਕਾਪਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਆਉਂਦਾ, ਰੂਈ ਵਾਂਗ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਗਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਭਾਵੇਂ ਠੋਸ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਲੰਘਣ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਹੁਣ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਚੁੱਕਾ, ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ, ਜੀਵਤ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਯੋਗੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ, 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਦੀ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਰੂਪ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਦੀ ਉਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਸੱਪ-ਰੱਸੀ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ, ਕੀ ਗੁਆਚਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਫੌਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਂਗ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸੇ, ਤੇ ਅਸਲੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ, "ਇਹ ਕੀ?" ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ: "ਮਹਾਰਾਣੀ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਦੁਖੀ; ਦੂਜੀ ਔਰਤ, ਮਿਤ੍ਰ, ਕਿਤੇ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੀ ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਵਿਵੇਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜੋ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਪੁੱਛੇ—ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਡੱਲੀ, ਲੁੜਕਦੀ ਹੋਈ, ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਅਜਾਣ ਲੋਕ ਅੱਗ, ਪਹਾੜ, ਦੇਵ ਆਦਿ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਜਾਣੇ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਮਾਯਾ-ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ? ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਉਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਸੁਪਨੇ, ਭ੍ਰਮ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ ਆਦਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਹਿਲ-ਚਲ ਅੰਦਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਦੀ ਚਲ-ਚਲ ਆਪਣੇ ਹੌਲੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਹਿਲ-ਚਲ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਤਰਲਤਾ, ਜਾਂ ਪਵਨ ਤੇ ਚਲ-ਚਲ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇੱਥੇ ਦਵੈਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਗਿਆਨ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਵੈਤ ਦੀ ਝੂਠੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਵੈਤਤਾ ਅਰਥ-ਰਹਿਤ ਹੈ।