ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਮਹਲ ਸਵੇਰੇ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੰਦਰਾ ਤੇ ਕੁੰਦਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਫ਼ੀਸ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਪਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦਾ ਸੀ। ਮਹਲ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸ਼ਵ-ਪਲੰਗ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਸ਼ੁਭਤਾ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਵਾੜ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਕਾਲੀਆਂ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਦੀਵੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ; ਘਰ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੋਏ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ-ਸ਼ੌਕਤ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਰਹੀ ਸੀ; ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੁਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਚੰਦਨੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕੌਲ-ਕੁੰਡੀ ਦੀ ਸੋਹਣੀਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਟੱਕਰ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਥੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੀਲਾ ਨੂੰ funeral bed ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ, ਵਿਦੁਰਾਥ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ—ਉਹ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਲੀਲਾ, ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤਾਂ, ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਿਰਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਓਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅਡੋਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਪੜੇ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁੜੇ ਹੋਏ, ਸਧਾਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਈ ਰਹੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਸੋਹਣੀ ਚੌਰੀ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਚੁਪ, ਆਪਣਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਥੋੜਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਗਹਣਿਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਜੈਸਮਿਨ ਅਤੇ ਕੌਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਾਂਗ ਛਿੜਕ ਰਹੀਆਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਤੋਂ, ਉਹ rising moons ਵਾਂਗ ਬੂੰਦਾਂ ਛੱਡ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਥੋੜਾ ਮਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦ ਘਟਦਾ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਲੀਲਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਾਲੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਠੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਥਾਂ, ਪੁਰਾਣੀ ਲੀਲਾ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਤੁਰ ਗਈ। ਪਰ ਹੁਣ, ਲੀਲਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਥੇ ਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ; ਦੱਸੋ, ਹੇ ਆਚਾਰਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਕੀ ਹੋਇਆ? ਉਹ ਲੀਲਾ-ਸਰੀਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਧਾਰਨਾ। ਜਿਵੇਂ ਲੀਲਾ ਜਾਗਣ 'ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਦਲ ਗਈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਬਰਫ਼ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਲ ਗਿਆ। ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਤੋਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ: "ਮੈਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹਾਂ," ਜਿਵੇਂ ਰੱਸਾ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ—ਉਹੀ ਨਾਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਸਥੂਲ (ਗ੍ਰੋਸ) ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਂਗ। ਜੇਕਰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਸੋਚੇ "ਮੈਂ ਹਿਰਣ ਹਾਂ," ਤਾਂ ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਹਿਰਣ-ਅਸਲੀਅਤ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ? ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਲਦੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਭਰਮ ਉਸ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨ-ਉਤਪੰਨ ਜੀਵ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਸਿਰਫ਼ ਨਕਲ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਝੂਠੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ, ਆਪਣੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਬਾਰਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਕੀ ਹੈ? ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ, ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਣਕ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਚਿੱਟਾ ਬੱਦਲ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਵੇਖਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਯੋਗੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੋਰ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਕੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਵਿਰਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਵ-ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਰੱਸਾ ਸਮਝਣ 'ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ? ਕਿਸ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਗਿਆਨ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਕੀ ਤੱਤ-ਸਰੀਰ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਹੇ ਆਚਾਰਿਆ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਦੱਸਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ? ਸਿਰਫ਼ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤੱਤ-ਸਰੀਰ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਤੱਤ-ਸਰੀਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਹਾਲਤ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਾਰੀਪਨ, ਸਖ਼ਤੀ, ਠੋਸਤਾ, ਅਤੇ ਗਲਤ ਫੜਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰੂਹ ਦੀ ਹਲਕਾਪਨ cotton ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਗਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰੀਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਥੂਲ ਹੈ, ਲੰਘਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਹੁਣ ਲਾਸ਼, ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਥੇ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਣਿਵਾਰਯ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਗਣ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ, ਜੀਵਤ ਹੋਏ ਵੀ, ਯੋਗੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਥੇ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ" ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਰੂਪ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਗਰੂਕ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਉਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਭਰਮ ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ 'ਤੇ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ। ਜਦ ਇਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜੇਕਰ, ਫੌਰਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ, ਸੱਚੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?