ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀਆਂ ਪੂਰਵ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਦੂਰ ਅੰਬਰ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਚਲ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਹਲਕੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰਾਲਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਰੁਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਥੇ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਮਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਹੁਣ ਨਿਰਜੀਵ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਉਥੇ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ; ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੀਕ ਉੱਤੇ ਉੱਡ ਗਈ; ਦੂਜੇ ਦੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਪਦਮਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਕਮਲ ਵਿੱਚ, ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਐ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ? ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਿਆ? ਰਾਘਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਉਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ? ਇਹ ਅਣਮਾਪ ਵਿਹਲਤਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਬੋਹੜ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ? ਇਹ ਅਣੂ-ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਦੂਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦਾ ਸਰੀਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਐ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭੇਟਾਂ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਦੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਲਈ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ? ਜੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ," ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਭੇਟ ਦਾ ਫਲ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਨਿਰਸਰੀਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। "ਮੈਂ ਸੰਬੰਧੀ ਹਾਂ"—ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਸੰਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਉਹ ਵੀ ਭੇਟ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; "ਮੈਂ ਸੰਬੰਧੀ ਨਹੀਂ"—ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ, ਸੰਬੰਧੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਅਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਪੱਕਾ ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਹੋਣਾ ਨਾ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ—even ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਤੱਕ—ਕਦੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੇਵਲ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਕਾਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੋਚੇ ਕਿ "ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ," ਅਤੇ ਕੋਈ ਮਿਤਰ, ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਪੁੰਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ—ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਪੁੰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਸੰਸਕਾਰ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰਤਾ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰਤਾ ਜਲਦੀ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਆਪਸੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਚੰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇਕਰ ਸੰਸਕਾਰ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮਾਂ ਆਪ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਕਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਕਿੱਥੋਂ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸੋ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵ, ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲੈ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਨਾ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ। ਜਦੋਂ ਸਹਿਯੋਗੀ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਬਿਨਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਯਤਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ। ਫਿਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤੂੰ ਇੱਕ ਮਹਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਸੰਤ ਵਾਂਗ ਠੰਢਾ।