ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੈਂਕੜੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਥਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਗੁਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਆਸ ਮਹਾਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਰੋਧੀ—ਮਨ—ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਠਿਆ ਹਾਂ। ਅੰਦਰ ਦੀ ਉਥਲ-ਪਥਲ ਮੁਕ ਗਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ, ਨਿਸ਼ਚਲ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਸੀਲੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਲਹਿਰ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਜਲਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਧੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਮੋਹ ਦੀ ਘਣ ਘਟਾ ਹੈ, ਉਮੀਦ-ਦਾਨਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ। ਰਜਸ ਦੀ ਧੁੰਦ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਟਕਣ, ਇਸ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿੱਕੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਠੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਉਚਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਨਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪਥਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਮਨ, ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਗੁਣ ਮੈਂ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਾ ਤੰਬੂਰੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਪੱਤਾ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ, ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਤਝੜ ਦਾ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋਇਆ ਘੋੜਾ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਕੋਣਾਂ ਤੱਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਗੁੰਝਲ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਤੇ ਉਥਲ-ਪਥਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਲ ਬੁਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਜਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕਾਲੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—even ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਕਰੀ, ਛੂਹਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਪਰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਸਮਤ ਵਾਂਗ, ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਛੂਹਾ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕਾਲੀ ਦੈਵੀ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ, ਭਰਮ ਬੁਣਦੀ, ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਤੰਬੂਰੇ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਆਲਸ ਤੇ ਮੰਦਤਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਕੜਵਾਪਨ ਦੀ ਮਦਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਲੰਮੀ, ਪਤਲੀ, ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਨੇਰੀ ਘਾਟੀ ਦੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਫਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਉੱਚੀ ਉਠੇ; ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ, ਨਿਰਦਈ, ਤੇ ਮੁਰਝਾਈ ਹੋਈ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮਨ ਉਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਛਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਾ ਪੁਰਾਣੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਤੇ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਵਧੀ ਉਮਰ ਦੇ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪਤਨ ਤੇ ਵਿਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਲਿਆ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਜ਼ਹਿਰੀ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉਥੇ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਬਿਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨੱਚਦੀ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੀ ਨਚਣ ਵਾਲੀ ਵਾਂਗ। ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪਥਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਾਨਣ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਇਹ ਠੰਢੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਾ ਬੇਚੈਨ ਮੋਰਣੀ ਵਾਂਗ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਦ, ਉਥਲ-ਪਥਲ ਤੇ ਭਾਰੀ, ਲੰਮੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ। ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਜਾਂਦੀ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ 'ਤੇ, ਇੱਛਾ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਉਡਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਆਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੰਮੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ—ਇੱਛਾ ਦਾ ਬੇਚੈਨ ਬਾਂਦਰ। ਇੱਕ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ; ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਉਥਲ-ਪਥਲ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਹੈ—ਇੱਛਾ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੀ ਲੰਬਾ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਮੰਦਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲੀ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਘਣ ਭਰਮ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਨ ਦੇ ਦਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਣੀ ਹੋਈ ਤੰਦ ਹੈ—ਬੰਨ੍ਹਨ ਦੀ ਰੱਸੀ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਦੀ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਲੰਮੀ, ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਖਾਲੀ, ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਜੜੀ, ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਇਹ ਸਤ-ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਲਈ ਵਜਰ ਹੈ, ਪਤਝੜ ਦੀ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ; ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਦੇ ਕਮਲ ਲਈ ਪਾਲਾ, ਹਨੇਰੀਆਂ ਲਈ ਲੰਮੀ ਰਾਤ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀ, ਮਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਨ, ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤੰਬੂਰੀ। ਇਹ ਕਰਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਭਰਮ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਜੰਜੀਰ, ਰਸਤੇ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਬਰਗਦ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਜਲ-ਕੁੰਵਲੀ ਲਈ ਚੰਦਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਮਨ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅੰਦਰ ਬੇਚੈਨੀ, ਭਟਕਣ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪਕੜ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।