ਦੇਵੀਆਂ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਕਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਆਓ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸੀ ਰਾਹ ਦਾ ਜਲਦੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧੀਏ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੁੰਦ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵੱਲ, ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ," ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਆਪਸੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਸੱਚੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਕਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਖੁਲ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫੈਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਉੱਚ-ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਵਿਦੁਰਾਥਾ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਰਜੀਵ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਇਕ-ਠਾਂ ਮਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਸੁੱਕ ਕੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਪਿਆ ਸੀ; ਉਸਦੀ ਸਾਹ, ਮਧਮ-ਮਧਮ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਂਗ, ਅਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮਹਾ-ਮੂਚਾ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤਿਵਿਧੀਆਂ—ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈਆਂ। ਉਹ ਇਕ ਚਿੱਤਰਿਤ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰੇਕ ਅੰਗ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਨੇ ਤਾਲੂ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਇਕ ਪੰਖੀ ਵਾਂਗ, ਰੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ, ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਨੂੰ—ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਲਹਿਰ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਨੋ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗਈਆਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਹੀ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਮੌਤ ਦੀ ਮੂਚਾ ਲੰਘ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚੇਤਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਲਹਿਰ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਰੋਕਿਆ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ, ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਨਗਰੀ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਥੇ ਐਲਾਨ ਹੋਇਆ: "ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।" "ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਭਾਗਵਤੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ, ਹੁਣ ਨਿਰਜੀਵ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ, ਉਥੇ ਜਾ, ਤੇ ਛੱਡ ਦੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਜੀਵਨ-ਧਾਗਾ ਉੱਡ ਗਿਆ; ਇਹ ਦੋਨੋ (ਖੇਡ ਤੇ ਗਿਆਨ), ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਾਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਜੀਵਨ-ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਪਦਮਰਾਜਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਮਲ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਵਿਚ ਰਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ? ਉਹ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਉਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ? ਇਹ ਅਣਮਾਪੀ ਉਲਝਣ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਛ ਦਾ ਬੀਜ ਵਿਚ ਵੱਸਣਾ—ਇਹ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ? ਇਹ ਪਰਮਾਣੂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਦੂਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ; ਜਿਵੇਂ ਜੀਵਤ ਸਰੀਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਵਾਂਛਿਤ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦ ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਦ ਸਰੀਰ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਸ ਲਈ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ? ਜੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਪਿੰਡ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ," ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। "ਮੈਂ ਸਬੰਧੀ ਹਾਂ" ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਬੰਧੀ ਨਹੀਂ ਉਹ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; "ਮੈਂ ਸਬੰਧੀ ਨਹੀਂ" ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਬੰਧੀ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਧਾਰਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਾਲ, ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ, ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਅਸਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੋ ਕਿ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਕਦੇ ਵੀ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਨਾ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ—ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿਚ ਹੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਸਿਰਫ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਸਤੂ; ਉਹ ਕਾਰਨ-ਫਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮ੍ਰਿਤਕ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਪੁੰਨ ਨਹੀਂ," ਤੇ ਕੋਈ ਮਿਤਰ, ਵੱਡੀ ਨੇਕੀਂ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਪੁੰਨ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ— ਤਾਂ, ਕੀ ਉਹ ਪੁੰਨ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧੇਰੇ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?