ਇਹ ਜਗਤ ਦੇ ਕੀੜੇ, ਕੀਟ, ਤੇ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਚਲਦਿਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਸਪਰ ਵਿਅਪਕ ਗਿਆਨ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਆਪਣੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਮੰਡੂਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਮਨ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੀ, ਓਹ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਖ਼ਾਲੀਪਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਓਸ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਓਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਗੁੰਜ, ਚਲਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੱਛਣਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਅਚਲ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਪਰ ਅਸਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਖ, ਰਾਜਾ ਵਿਦੂਰਥ, ਜੋ ਕਮਲਮਾਲਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਪਰਲੋਕ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਗੁਪਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅੰਤਿਮ ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਆਉ, ਇਸੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵੇਖੀਏ ਤੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ। ਉਹ ਮਨ-ਚੇਤਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ," ਤੇ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵਾਸਨਾ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਸੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਜਾਣੂ ਹੋਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਦਰਸ਼ਟੀ ਫੈਲ ਗਈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਵਿਦੂਰਥਾ, ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅੱਗੇ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਤੇ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਹੋਂਠ ਸੁੱਕ ਕੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ, ਭੰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਉਚੀ-ਨੀਵੀਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਚਿੱਤ ਮਹਾ-ਮੂਰਛਾ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਖਿੱਚ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਹੀ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਅੰਗ ਅਡੋਲ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ? ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਵਾਯੂ ਨੇ ਤਾਲੂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ, ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉੱਠ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਲਹੂ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਜੋਰ ਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦੋਨੋ ਔਰਤਾਂ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਭੰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇ ਲਹੂ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਮੌਤ ਦੀ ਮੂਰਛਾ ਹਲਕੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚਲੇ ਅੰਤਰਾਲਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਉਸ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਸਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: "ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਭਗਵਤੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ, ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚੇਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਪਿਆ ਸੀ; ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ, ਉਥੇ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ, ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਸਮਾਨੀ ਰਸਤੇ ਉੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਸ਼ੀਨ ਨਾਲ ਸੁੱਟਿਆ ਪੱਥਰ; ਤੇ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਉੱਡ ਗਈ; ਦੂਜੀਆਂ ਦੋ, ਜੋ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਦਿਸਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਚਲੀਆਂ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਥੇ, ਇੱਛਾ-ਰੂਪ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੀਵਨ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਪਦਮਰਾਜ ਦੇ ਨਗਰ ਅਤੇ ਲੀਲਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਪਲਕ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ? ਉਸ ਨੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਸਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਛ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ? ਇਹ ਅਤੁੱਲ ਭਟਕਾਵਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਬੋਹੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ? ਇਹ ਅਣੂ-ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਦੂਰ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਿਰੰਤਰ; ਜਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦਾ ਸਰੀਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਚਾਹਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੌਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦ ਪਿੰਡ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਲਈ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ?