ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਜਗਤ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਵਧੀਆ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਵਾਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਟھنਡੀ ਪਾਲਕ ਕਮਲ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਢ਼ਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿਚ ਜੀਵ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਮੁੜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਫਿਰ ਯਮ ਲੋਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਜਗਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੁੜ ਦੱਸ। ਪਹਾੜ, ਰੁੱਖ, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਉੱਚਤਮ ਤੱਤ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ-ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉੱਚਤਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ। ਇਸੇ ਲਈ, ਉਥੇ ਉਹੀ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ, ਪਹਿਲਾ ਰਚਨਹਾਰ ਸੁਪਨੇ-ਮਾਨਵ ਦੀ ਉਪਮਾ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਅੱਜ ਵੀ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਸਥਿਰ ਹੈ। ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਵਾ ਵੜਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਜੀਵਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ, ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਚਲਦੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸੀ; ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਅਚਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼-ਚੇਤਨਾ, ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਕੁਝ ਉਹ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਜਾਂ ਪਲਕ ਦੇ ਕੋਨੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਅੱਖ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਚਲਣ ਦੀ ਨੈਸਰਗਿਕਤਾ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਅਚਲ ਨੂੰ ਅਚਲ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ 'ਚਲਣ ਵਾਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜੋ 'ਅਚਲ' ਤੇ ਅਣਜਾਣ ਹੈ, ਉਹ ਅਚਲ ਹੈ; ਪੱਥਰ, ਰੁੱਖ, ਘਾਹ ਆਦਿ—ਇਹ ਅਚਲ ਹਨ। ਪਰ ਅਚਲਤਾ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਹੀਂ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇੱਕ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਨਾਮ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਅਚਲ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ। ਕਿਰਮ, ਕੀੜੇ, ਤੇ ਉਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੰਤੂਆਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਅਚਲ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੱਗੇ। ਪੱਥਰ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਤੇ ਮੇਡਕ, ਜੋ ਅਚੇਤਨ ਹਨ, ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ। ਉੱਥੇ, ਜੋ ਮਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਖਾਲੀਪਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਉਸ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਕੰਪਨ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ, ਇਹ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਹੈ। ਪਰ, ਮਨ ਉੱਚਤਮ ਅਰਥ ਵਿਚ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਨੈਸਰਗਿਕਤਾ ਜਗਤ ਵਿਚ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਵੇਖੋ, ਰਾਜਾ ਵਿਦੁਰਾਥ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਹਾਰ-ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਵਿਦਾ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਗੁਪਤ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਇਹ ਦੋ funeral pavilion (ਸ਼ਵ-ਸਥਾਨ) ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਆਉ, ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਵੇਖੀਏ ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਵੱਲ ਚਲਦੀਏ। ਉਹ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ, 'ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ, ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ,' ਮਨ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਰਸਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅਵਸਥਿਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੈ; ਆਪਸੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਅਸਲ ਵਿਚ, ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ, ਜੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਖਤਮ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਫੈਲਿਆ, ਉੱਚ-ਚਿੱਤ ਰਾਜਾ ਵਿਦੁਰਾਥ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਜਿੰਦਗੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਪਰ ਵੱਲ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਇਕ ਦਮ ਸੁੱਕ ਗਏ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸਦੀ ਰੰਗਤ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਥੱਕਾ ਹੋਇਆ; ਉਸਦੀ ਸਾਹ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ, ਛਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਮਹਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਖੱਡ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ—ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਚਿਤਰਿਤ ਮੂਰਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹਰ ਅੰਗ ਵਿਚ ਅਚਲ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਜੀਵਨ-ਸਵਾਸ ਜੀਭ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਪੈੜੀ ਤੋਂ ਉੱਡ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਦੋ ਕੁਵਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜੀਵਾਤਮਾ—ਜੋ ਜੀਵਨ-ਸਵਾਸ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ—ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡਦੀ ਦੇਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਅਸਰ।