ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੇਕ ਆਦਮੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਪੁੰਨਿਆਂ ਕਰਕੇ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਹੜਾ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੁਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਖੱਡਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪ ਦੇ ਫਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਆਮ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਸ਼ਾਂਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਘਾਹ, ਠੰਢਾ ਹਵਾ, ਸੁਹਣੇ ਦਰੱਖਤ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਖੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਆਦਮੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਯਮਪੁਰੀ ਹੈ—ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਜੀਵ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਵੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਖਾਲੀ ਪਣ ਵਿਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸਮਾਂ, ਕਿਰਿਆ, ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਦੀ ਜਿਹੀ ਲਕੜੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੱਥੋਂ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਵਾਸਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸੁਗਮ ਲੋਕ ਮੈਂ ਭੋਗ ਲਿਆ, ਜਾਂ ਨਰਕ ਦੇ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਸਹਿ ਲਏ; ਹੁਣ ਇਹ ਜੂਨਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਚੌਲ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਬੀਜ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਬਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਬਰੀ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਵਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਾਰ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੋਹਣੀ ਜਾਂ ਅਜਿਹੀ-ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਸਨਾ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਵਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਉੱਤੇ ਪਾਲਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਮੌਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੌਤ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਤੇ ਮੁੜ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਨਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੜ ਯਮਪੁਰੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਭਟਕਣਾ ਮੁੜ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ ਵਾਰ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਦੱਸੋ। ਪਹਾੜ, ਦਰੱਖਤ, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਚੇਤਨ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਹੀ ਉੱਥੇ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾ ਕਰਤਾ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹਿਲਜਲ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਸਨੂੰ ਜੀਵਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਚਲਦਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦਰੱਖਤ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਖੁਰ ਦੇ ਕੋਨੇ ਜਾਂ ਪਲਕ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਅੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅਡੋਲ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ "ਚਲਣ ਵਾਲਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ "ਅਡੋਲ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਹੀ ਅਡੋਲ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ, ਦਰੱਖਤ, ਘਾਹ ਆਦਿ। ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਡੋਲਤਾ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਾਰ ਇਕੋ ਹੀ ਸੀ। ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਨਾਮ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਸਤੀ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਅਡੋਲ ਆਦਿ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੇ ਹੋਏ। ਕੀੜਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ ਸਿਰਫ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬੇਖਬਰ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਆਪਣੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਖਬਰ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਂਡਕ, ਜਿਹੜੇ ਜੜ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬੇਖਬਰ ਹਨ, ਓਥੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਸੀ, ਓਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਖਾਲੀਪਣ ਉੱਥੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਉਹ ਕੰਪਨ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਅਡੋਲ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ ਮਿਟਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੇਖ, ਰਾਜਾ ਵਿਦੁਰਾਥਾ, ਜੋ ਮਾਲਾ ਵਰਗੇ ਕੰਵਲ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਹੁਣ ਲਗਭਗ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਦੇ ਗੁਪਤ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।