ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ-ਡਿੱਗਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜੀਵਨ-ਮਰਣ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਚਾਈ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਜੀਵ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਉਠਦੀਆਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਇਕ ਜਿਗਿਆਸੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਦੱਸੋ।" ਦੇਵੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲੀ ਚੇਤਨਾ ਤਾਂ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ—ਉਹ ਨਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਡੋਲ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਦੇ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਚਲਚਲ بند ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੁਰਦਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਮੇਂ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ 'ਜੀਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਚਾਹੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ—ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰੇਤ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੱਗਲੀ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਸਰੀਰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼, ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਆਮ ਪਾਪੀ, ਮੱਧਮ ਪਾਪੀ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ, ਮੱਧਮ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਉੱਚ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ-ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਭਟਕਦੇ, ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਉੱਭਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਟੁੱਟ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਣਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਹੋਏ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੁਸਤਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਰੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾਵਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਣਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਧਮ ਪਾਪ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਮੌਤ ਦੀ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗੀ ਸੁਸਤਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਆਪੇ ਹੀ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰਾਂ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪਾਪੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰਾ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਰੀਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਸਚੇ ਹੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ, ਮੁੜ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੇ। ਮੱਧਮ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਉਤੇ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਅੰਕੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵેશ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਸੋਹਣੇ ਫਲ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਜਣਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ ਇਸ ਲੜੀਬੱਧ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਮਰ ਗਏ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, ਲੜੀਵਾਰ, ਜਿਹੜੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡਾ ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ।" ਫਿਰ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ, ਕਾਲ ਦੀ ਫਾਹੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚਾਂਗਾ।" ਮੁੜ-ਮੁੜ, ਬਾਗ, ਸੋਹਣੇ ਮਹਲ, ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਹੈ।" ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਝਾੜੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਖੱਡਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਪਾਪੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਮੇਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ।" ਮੱਧਮ ਜੀਵ ਲਈ, ਹਰੇ ਘਾਹ, ਠੰਢੀ ਧਰਤੀ, ਛਾਂਵ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਯਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਮ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਖਾਲੀਪਣ ਵਿੱਚ, ਜਾਗਰੂਕ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਕਾਰ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ, ਉੱਥੋਂ, ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਇਹ ਸਵਰਗ ਮੈਂ ਭੋਗ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਇਹ ਨਰਕ ਦੇਖ ਚੁੱਕਿਆ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਇਹ ਜਨਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਇਹ ਚਾਵਲ—ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਫਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪੱਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੀਵ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੀਜ ਜਣਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅੰਬਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ ਦੇ ਗੇੜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਜਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।