ਸੁਣੋ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਅਟੂਟ ਹੈ। ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਸ ਮੂਲਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ ਕਦੇ, ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਭੰਵਰੇ ਵਾਂਗ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਮਿੱਠੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਜੀਵਨ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਬੇਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਢਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾਵਾਨ ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਤਾਰਤੰਨ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਕਿ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਮਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਖ਼ਾਲਸ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਦੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਆਖ਼ਰ ਆਦਮੀ ਹੋਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ? ਸੋਚੋ, ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮਰੀ ਹੈ? ਕਿੰਨੇ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਮਨ ਇੱਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮਰ ਜਾਣਗੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ "ਜਨਮ" ਤੇ "ਮੌਤ" ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭੰਵਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਿੱਖ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ 'ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਦੇ ਪੱਕੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ-ਉਤਰਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ, ਤੇ ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਇਹ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਮਰਦਾ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਗੜਬੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਖ਼ਾਲਸ ਚੇਤਨਾ ਤਾਂ ਸਦੀਵੀ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਡੋਲ, ਚਲਾਇਤ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਅੱਗ, ਤੇ ਹਵਾ—ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਗਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸੁਖਮ ਚੇਤਨਾ 'ਜੀਵ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਹੇ ਚਿਤਾ-ਭੂਮੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ 'ਪ੍ਰੇਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਥਾਂ, ਅੰਦਰੋਂ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੌਤ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼-ਉਤਪੰਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਆਮ ਪਾਪੀ, ਮੱਧਮ ਪਾਪੀ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਮ ਪੁੰਨ, ਮੱਧਮ ਪੁੰਨ, ਤੇ ਉੱਚ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਰੀ ਪਾਪੀ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਸੁਸਤਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੈਂਕੜੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ, ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਮੌਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੁਸਤਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਪਾਪੀ, ਮੌਤ ਦੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪੇਟ ਵਾਂਗ ਸੁਸਤਪਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਆਪ ਹੀ, ਉਹ ਜਾਨਵਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਪਾਪੀ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੇ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਲੱਗਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਯਾਦਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਧਮ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ, ਮੌਤ ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਓਥੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਮ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ, ਮੌਤ ਤੇ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਸੋਹਣੇ ਫਲ ਬਣ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਥੋਂ, ਜਨਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ ਇਹ ਲੜੀਵਾਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਜਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਮਰ ਗਏ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, ਲੜੀਵਾਰ, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪਿੰਡ ਤੇ ਹੋਰ ਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਠ ਗਏ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, ਯਮ ਦੇ ਦੂਤ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਫਾਹੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਯਮਪੁਰੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਹੈ ਚੇਤਨਾ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ-ਅਰੰਭ ਦੀ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ।