ਜਦੋਂ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਮਨ ਤੇ ਛਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦਾ ਆਵਾਜਾਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਇਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਬੇਹਿਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਦਰਦ, ਮਾਇਆ, ਮੁਰਝਾਹਟ, ਭਟਕਣ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਬੇਹਿਸੀ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਨੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਛਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਕਾਰਨ, ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਆਪਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਫੈਲਾਅ ਤੇ ਸਿਮਟਣ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਜਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿਲਚਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਆਉਣੀ ਹੈ," ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ," ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਭਵਰੇ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਕਦੇ ਮਿੱਠੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਜੀਵਨ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਬੇਲ ਦੇ ਜੋੜ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਜੀਵ ਹੈ, ਨਾਂ ਕਦੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਮਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ। ਦੱਸੋ, ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮਰੀ ਹੈ, ਕੀ ਮਰਿਆ ਤੇ ਕਿਵੇਂ? ਲੱਖਾਂ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਇਕ ਜੀਵ ਦੀ ਮਨ-ਚੇਤਨਾ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਇਕ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਇਥੇ ਮਰ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੀਵ ਆਪ ਤਜਰਬਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਵੰਡਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਟਕਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਸਨਾ "ਇਹ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ" ਦੇ ਪੱਕੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅਸਤੀਤਵ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਸ ਜੀਵ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ ਦੇ ਦੇਵੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੋਰ ਵਧੇ। ਜਦੋਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ; ਨਾ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਡੋਲ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਆਪੇ ਹੀ ਓਥੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਹੈ, ਉਹੀ "ਜੀਵ" ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਚਾਹੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ "ਪ੍ਰੇਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਥਾਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੌਤ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਉਹ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਚ, ਸਿਰਫ਼ ਆਕਾਸ਼; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸੂਰਜ ਨਾਲ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼-ਜਨਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਆਮ ਪਾਪੀ, ਮੱਧਮ ਪਾਪੀ, ਤੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪੀ। ਕੁਝ ਆਮ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਮੱਧਮ, ਤੇ ਕੁਝ ਉੱਚੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਲਈ ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਲਈ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮੌਤ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਣਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਜੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮੰਦਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈ ਲਵੇ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਣਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੱਧਮ ਪਾਪ ਵਾਲਾ, ਮੌਤ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪੇਟ ਵਰਗੀ ਮੰਦਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਆਪੇ ਹੀ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵেশ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।