ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮਨ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਵਗ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਖਾਲੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡੀ ਘਾਸ ਦੀ ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬੰਨ੍ਹ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਇਹ ਮਨ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਅਣਥੱਕ ਤਰਕ ਨਾਲ ਤੀਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਡਰਾਉਣੀ ਛਾਇਆ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲਵੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਮਨ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਹੀਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਕਠੋਰ ਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਝਪਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖਿਲੌਣ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਇਹ ਮਨ ਕੁਦਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਦਾ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਜਾਣਾ, ਸੁਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਲੰਘ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਅੱਗ ਖਾ ਜਾਣਾ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲੋਂ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੈ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੈਂਕੜੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਬਰਦੇ ਜੰਗਲ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੋਂ। ਜਦੋਂ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਮਨ ਸੁਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨਿ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣ—ਮਨ—ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉਠਿਆ ਹਾਂ। ਅੰਦਰਲੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਿਟ ਗਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ, ਅਚੇਤ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪਿਆਸ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਦੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਚਿਕੜ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਸ-ਰੂਪ ਰਾਖਸ਼ਸ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੀ ਧੁੰਦ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਖਿੜਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਲਝਣ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਗਈ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਚੰਚਲ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਨਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸਦੀ ਤਾਕਤ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ ਵਾਂਗ ਆੰਧੀ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਮਨ, ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਚੰਗੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂ ਸਤਗੁਣ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਾ ਤੰਤੂ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਪੱਤਾ, ਜਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਘਾਸ, ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਮੈਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਸੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋਇਆ ਘੋੜਾ ਵਾਂਗ, ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਮੰਦਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਉੱਤੇ-ਹੇਠਾਂ ਹਿਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੀ ਰੱਸੀ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਸੀ ਵਾਂਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੇਚੈਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਦ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਲ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਫੜਨ ਵਾਲਾ ਜਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹਨੇਰੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਥੱਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵਕਰੀ, ਹੌਲੀ ਪਰ ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ, ਕਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ, ਹੌਲੀ ਛੂਹਣ ਤੇ ਵੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਕਾਲੀ ਡੈਮੀ ਵਾਂਗ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ, ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਪੁਰਾਣੀ ਤੰਤੂ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਆਲਸ ਤੇ ਮੰਦਤਾ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਕੜਵਾਹਟ ਦੀ ਮੱਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਲੰਮੀ, ਪਤਲੀ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਫਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉੱਚੀ ਚੜ੍ਹੇ; ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਮੁਝਾਅ ਹੋਈ ਖਿੜੀ ਕਲੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮਨ ਚਾਹੇ ਇਸ ਵਲ ਨਾ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਇੱਛਾ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੀ ਵਿਲਾਸਿਨੀ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨਾਚ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਮੰਚਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਛਾ ਬੁੱਢੀ ਨਚਣਹਾਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਢੇ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪਤਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਹਿਰੀਲੀ ਬੇਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਖੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੁੱਢੀ ਨਚਣਹਾਰ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜਫੜਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਚੰਚਲ ਮੋਰਣੀ ਵਾਂਗ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਦ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੇ ਭਾਰੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਦੀ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰ। ਜੋ ਕੁਝ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਹ ਇਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲ, ਇੱਛਾ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਭਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਗਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਉਲਝਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।