ਇੱਕ ਜੀਵ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਸੁੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਕੜ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮਨ ਅਜਿਹਾ ਟੁੱਟਿਆ-ਬਿਖਰਿਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਰੁਖ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਐਸਾ ਗੁਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਚਾਨਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜੀਬ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਖੜਾ। ਉਹ ਮੋਹ-ਝੋਖ ਵਾਂਗ ਉਲਝਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਪੰਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਉੱਡਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਗ ਨਾਲ ਦੂਰ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਿਚ; ਪਹਾੜ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉਲਟ ਜਾਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਕਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਂ ਕਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਉੱਚਲਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਗੱਜਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੌਂਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਤਲਬ ਦੀ ਸਮਝ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਅਦ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਅਠ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੈਰਾਨ-ਪਰੈਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਭਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਸ ਆਉਂਦੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਜਿੰਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਭਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸਮਝ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਤੇ, ਜੀਵ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਬਿਲਕੁਲ ਅਨਭੂਤ, ਜਿਵੇਂ ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸਹੀ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੀੜ, ਭਰਮ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਉਲਝਣ, ਰੋਗ ਤੇ ਸੁੰਨਤਾ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿਰਿਆ ਕਰਮ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਕੰਪਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਮਿਆਦ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਚਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਪੀੜ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਾਡੀਆਂ ਆਪਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਫੁੱਲਣਾ-ਸੁੱਕਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਇਰਾਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਇਰਾਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਹਵਾ ਨਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਡੀਆਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ—"ਮੈਂ ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ"—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੱਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਐਸਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਸਮਝ ਕਿ "ਮੈਂ ਐਸਾ ਕਰਨਾ ਹੈ", ਕਦੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਦੇ ਨਾਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਟੂਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ birth ਜਾਂ death ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਭੰਵਰ ਵਾਂਗ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰੀ, ਨਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਚੇਤਨ ਜੀਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੰਬੇ ਬੇਲ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਜੀਵ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਹੋਵੇ। ਜੀਵ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਸਿਵਾਏ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਦੇ—ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਇਹ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਜੀਵ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ। ਦੱਸੋ, ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਕਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮਰੀ, ਕੀ ਮਰਿਆ, ਕਿਵੇਂ? ਅਣਗਿਣਤ ਸਰੀਰ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਇਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਇਥੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ। ਸਿਰਫ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾ ਕੋਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭੰਵਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਇਹ ਵਾਸਨਾ, "ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ" ਦੇ ਪੱਕੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਥਾਨ-ਪਤਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਭਯ ਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਵੇ ਕਿ, ਜਿਸ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: "ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੋਰ ਵਧੇ।" ਜਦ ਨਾਡੀਆਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਥਮਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਲੁਕਦੀ, ਇਹ ਅਡੋਲ, ਚਲਾਇਤ, ਅਸਮਾਨ, ਪਹਾੜ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਦ ਸਾਰੀ ਹਿਲਚਲ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਇਰਾਂ ਦੇ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸਰੀਰ ਲਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਇਰਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਸੁੱਖਮ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ "ਜੀਵ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਲਈ, ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ "ਪ੍ਰੇਤ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ, ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਵਿਅਪਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਥਿਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਵਾਂਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਥਾਂ, ਅੰਦਰ, ਉਹ ਮੁੜ ਪਿਛਲੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੌਤ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ।