ਚੰਦ੍ਰਮukhੀ, ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ—ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਦੁਖਦਾਈ, ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਅਗਿਆਨੀ, ਇੱਕ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ। ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਅਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਦੁਖ, ਬੇਬਸੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਮੁਰਝਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਬਿਨਾ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਹਿਮ ਬਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੂਹੀ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ; ਜੀਭ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੈਰਲਾਈਜ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਮਨ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਵਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਰਥ 'ਤੇ ਬੈਠਾ, ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਚਮਕਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਛੂਹਦਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਵਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਟਾਰਾਂ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਤਹੀਨ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ, ਡੂੰਘੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਪਹੀਏ ਦੇ ਭਵਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਪਹਾੜ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਤਹੀਨ ਡਿੱਗਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡਦਾ ਹੈ; ਗੜਗੜਾਹਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਾਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹਨੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਦਬੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਉਹ ਗੁੰਝਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੋਹ-ਭੂਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੋਹ-ਭੂਲ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ, ਤਾਂ ਮੋਹ-ਭੂਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਹ-ਭੂਲ ਦੇ ਵਧਣ ਤੇ, ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਕਰਕੇ, ਜੀਵ ਸੱਤ-ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਨਭਾਵ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਉਸਦੀ ਮੂਲ ਹਾਲਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਖ, ਮੋਹ-ਭੂਲ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ, ਗੁੰਝਲ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਅਨਭਾਵ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਰਮ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਵਾਇਬ੍ਰੇਸ਼ਨ ਹੈ, ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦਾ ਗੁੱਚਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਦੁਖ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਾਡੀਆਂ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਕੁੜਨ ਤੇ ਫੈਲਾਵ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਣ ਵायु ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵायु ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਦੋਂ ਵायु ਨਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵायु ਨਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ, ਨਾ ਬਾਹਰ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਰਨਾ ਹੈ'—ਇਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਵੇ। ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, 'ਮੈਂ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ', ਕਦੇ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ ਦੇ ਨਾਸ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਅਟੁੱਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਨਮ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਭਵਰ ਵਾਂਗ ਹਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਰਿਆ ਵਾਂਗ ਠੰਢਕ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਨਰਮੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੀਵ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੇ ਬੇਲ ਦੇ ਜੋੜ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਚੇਤਨਾਤਮਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ, ਜੀਵ, ਨਾ ਕਦੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ, ਨਾ ਮਰਦੀ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਈਆਂ ਦੇਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲ ਹੋਵੇ। ਜੀਵ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹੈ—ਕਦੋਂ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਮਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਜੀਵ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਦੱਸੋ। ਦੱਸੋ, ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਕਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਮਰੀ, ਕੀ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ? ਅਣਗਿਣਤ ਸਰੀਰ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਇੱਕ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ। ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਹੀ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਨਾਮ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਜੀਵ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੇ ਭਵਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸਨਾ, 'ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ' ਦੇ ਤਰਕ ਨਾਲ, ਪੱਕੀ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।