ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੋਰ ‘ਆਤਮਾ’ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬੇਰੋਕ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ—ਹਰ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਨਿਯਤ ‘ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ’ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕਾਇਮ ਰਹੇਗੀ? ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬੇਅੰਤ ਰੂਪ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਠੰਢ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਚੇਤਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਰੂਪ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਬਣਿਆ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੀ ਚੇਤਨਾ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਹ ਓਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਆਦਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗੇ; ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਵ-ਸੂਝ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ, ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਿੱਲਣ ਤੇ ਵੀ, ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼-ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਪਾਣੀ-ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਭੀ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੀ ਹਵਾ-ਸੂਝ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਪૃਥਵੀ, ਜਲ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ; ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ। ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਨਿਵਿਰਤੀ ਲਈ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਲੜੀ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਣ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਨਿਯਤ ਕਰਮ-ਧਰਮਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਕਰਮ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਮਰ ਵੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਨੌਜਵਾਨ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਆਯੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਪੱਤੀ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੀਵ ਇੱਥੋਂ ਅੰਤਿਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਦ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਚੰਦ੍ਰਮੁਖੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ—ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਜਾਂ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਅਗਿਆਨੀ, ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ। ਧਿਆਨ ਅਭਿਆਸੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਦੀ ਕਲਾ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਹ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਅਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੁਖੀ, ਲਾਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਅਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਧਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬੁਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਾਸਕਾਰੀ ਹਾਲਤ ਮਨ ਨੂੰ ਡਿੱਪਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਅਕਾਸ਼ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਧਰਤੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੂੰਏ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਮਨ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪੱਥਰਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸਦੀ ਜੀਭ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਛੋੜਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਭੰਵਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਰਹੀ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮੋਹ-ਝਲ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਭੰਵਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਤੇ ਪੱਖਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਾਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਗ ਨਾਲ ਦੂਰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਲ-ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ, ਪਹੀਏ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ; ਪਹਾੜ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉਲਟ ਜਾਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਚਹੁੰ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਗੱਜਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਡਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਹਨੇਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਲੁਕਣ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਯਾਦਸ਼ਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਅੱਠੇ ਪਾਸੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।