ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਰਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਤੀ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਮਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ? ਤੇ ਫਿਰ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ-ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕੁਦਰਤੀ ਸਵਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਕਿਵੇਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਬਰਫ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤਵ ਕੀ ਹੈ? ਹੋਣਾ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣਾ, ਮੋਟਾ ਤੇ ਸੁਕਮ, ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਘਾਹ, ਝਾੜੀਆਂ, ਅੰਕੂਰੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾਪਣ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਜਦੋਂਕਿ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਚੀਜ਼ ਖ਼ਤਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ? ਪਰ, ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਆਧਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇਕ ਕਣ ਵਾਂਗ ਸੋਚਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ।" ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਉਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਕਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੋਟਾਪਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਦਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ"—ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਹ ਓਥੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਜਿਹੜਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਸਰੂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਆਪ ਅਪਰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਟਲ ਨਹੀਂ। "ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ" ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿਤੇ ਜਾਣ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਜੇ ਵੀ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਠੰਡ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਤਿਤਵ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਚੇਤਨਾ ਆਦਿ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਬਣਿਆ, ਚਾਹੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਤੀ-ਸਮ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਓਥੋਂ ਹਟਦੀ ਨਹੀਂ; ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਆਦਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਪਰ "ਇਹ" ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਿਖਾਵਾ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਐਸੀ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਧਾਰਾ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜੀ ਚੇਤਨਾ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਚੇਤਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਹਵਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਹ ਚਤੁਰਾਈ ਅਸਤਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ; ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣੋ—ਇਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਲੜੀ ਬਾਰੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧਣ ਜਾਂ ਘਟਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਥਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਮਰ ਵੀ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨੌਜਵਾਨ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ; ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਬੁਜ਼ੁਰਗੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਤੇ ਉਮਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੀਵ ਇੱਥੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਜ਼ਰ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ: ਮੌਤ ਕਦੋਂ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ, ਕਦੋਂ ਦੁਖਦਾਇਕ, ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਮੂਰਖ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ। ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸੀ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਮੂਰਖ ਆਪਣੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਬੇਬਸ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼। ਜੋ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਅਟਚੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ। ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹਾਲਤ ਮਨ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਬੇਮਕਸਦ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਮੋਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਪੀੜਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਜ਼ਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਆਂ ਦੇ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੋਟੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਖੇਡ ਵਾਂਗ, ਅਸਲ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੇਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।