ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਚੰਗੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਲੋਕ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਪੱਤਾ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੀ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਵਿਸ਼ਤਾਰਤਾ ਇਥੇ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ," ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਪ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਹੜਾ ਤਜਰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਮਰ ਗਿਆ," ਉਹ ਸਿਰਫ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੀ ਜਾਲ ਵਿਚ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਲਪਿਆ, ਉਸ ਵਿਚ ਐਸੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਬਾਹਰੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦਾ ਚੱਕਰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਗਿਆਨਯੋਗ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਪਾਂਚ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਮੋਹ ਹੈ; ਹੋਰ ਤਾਂ ਥਿਰ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ। ਲੀਲਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਰਮ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਕਲਪੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਬਿਕਾ, ਵੇਖੋ—ਉਹ ਤਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਨਾ? ਇਹ ਤਕਦੀਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ? ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਕਦੀਰ ਨਾਂਵੀਂ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਭਾਅ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਤਵ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਕਿਵੇਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਥਿਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਹਿਮ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਸਮਾਂ, ਥਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਤਵ ਕੀ ਹੈ? ਹੋਣ-ਅਣਹੋਣ, ਮੋਟਾ-ਸੂਖਮ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਘਾਹ, ਬੂਟੇ, ਅੰਕੂਰ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾਈ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਸਤੂ ਆਪ ਨਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ? ਮਹਾ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਸਤ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਣ ਵਾਂਗ ਕਲਪਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ"—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਣਾ ਤਜਰਬਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਕਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੋਟਾਪਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਬ੍ਰਹਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ "ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ," ਤੇ ਫਿਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਸਵਰੂਪਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਤੇ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਉਹ ਉਥੇ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਜੋ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਸਵਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਖੁਦ ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਟਲ ਨਹੀਂ। "ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ" ਦਾ ਭਾਵ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਵਭਾਵਿਕਤਾ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ, ਠੰਡ, ਅੱਗ ਆਦਿਕ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਤੀਤਵ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਚੇਤਨਾ ਆਦਿਕ ਹਨ, ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਨਹੀਂ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਜਿੱਥੇ ਬਣਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਧਰਤੀ-ਸਮਾਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਉਹ ਉਥੋਂ ਹਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਓਥੋਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੀ; ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਆਦਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਦੀ ਤਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ "ਇਹ ਹੈ" ਵਜੋਂ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਦਿਖਦਾ ਹੈ, ਝੂਠਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸੱਚਾ ਲੱਗੇ; ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ, ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਿੱਲਣ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜਦ ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਸਮੇਂ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਹਵਾ ਵਾਲੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਇਹ ਚਤੁਰਾਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਤਵ-ਰਹਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਲਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਹਵਾ, ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸਭ ਝੂਠੀਆਂ ਹਨ; ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਇੱਥੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ਤ ਗੱਲ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਰਜਾ, ਪੋਸ਼ਣ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਸੁਣੋ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਯੁ ਦੀ ਵਾਧੂ ਜਾਂ ਘਾਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਵਧਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਯੁ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਥਿਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਯੁ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮੌਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਵਾਨ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਮੌਤ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤਾ ਤੇ ਆਯੁ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੀਵ ਇਥੋਂ ਅੰਤਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਰੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਜ਼ਰ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।