ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੇਵਕ—all ਇਕੱਠੇ—ਸੰਯੁਕਤ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਵਾਂ, ਸਰਵੋਤਮ ਆਰਡਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਨਾਲ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹੋ। ਫਿਰ, ਹਰ ਕੋਈ ਅਪਣੀ-ਅਪਣੀ ਨੈਸਰਗਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੇਵਕ ਵੀ ਮੇਰਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ, ਸਿਰਫ ਮੈਂ, ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਉਹ ਪਤਨੀ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਟੁੱਟ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ; ਕੋਈ ਹੋਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਉਹ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਜਦੋਂ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ? ਲੀਲਾ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਬੋਲਦੇ ਹੋ, ਦੱਸੋ।" ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਚਾਹੇ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਛਾਂਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਾਨਣ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜਾਗਰੂਕ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਨਸੀਬ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸੱਚ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਾਲ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਬੱਚਾ ਪਰੀਆਂ ਜਾਂ ਭੂਤ-ਪਰੇਤ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਵਿਵੇਕਤਾ ਦੀ ਬੁਖਾਰ ਮਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ ਦੀ ਠੰਡਕ—ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਠੰਡਕ—ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਹੜਾ ਮਨ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸਰੀਰ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ," ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ, ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ—even ਜੇ ਸਰੀਰ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੋਵੇ—ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰਵੋਤਮ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਪੱਤਾ ਅੱਗ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਹੀ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ—even ਜੇ ਸਰੀਰ ਦਿਵ੍ਯ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਮਿਲਦੇ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੈ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਵਾਧਾ: ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ "ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ," ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਲੇ ਕਰਤੱਬ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਹੜਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਮਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ "ਇਹ ਮਰ ਗਿਆ," ਉਹ ਝੂਠ ਹੈ; ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੀ ਜਾਲ, ਜੋ ਆਪ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਉਥੇ ਭਟਕਣ ਆਸਾਨ ਹੈ; ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਅੰਦਰਲੇ ਭਟਕਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਾਹਰਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਦੀ ਡਿਸਕ ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਤਿਵਾਹਿਕ ਸਰੀਰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਤੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੋਹ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਛਾਂਵ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ। ਲੀਲਾ, ਜੋ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਅੰਬਿਕਾ! ਵੇਖੋ—ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਥੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਸੀਬ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਅਤੇ ਅਨੁਪਜ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁ-ਨਸੀਬ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ?" "ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ? ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਾਪ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਹਿਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?" "ਬਰਫ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਸਮੇਂ, ਅਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਹੋਣ-ਅਨਹੋਣ, ਗਰਸਤ-ਸੂਖਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" "ਘਾਹ, ਬੂਟੇ, ਅੰਕੁਰ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਉਚਾਈ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਦ ਕਿ ਕਾਰਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ?" ਜਦ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅਨੰਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਸਤ—ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ—ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਣ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ"—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਜਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਕਣ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਥੋੜਾ ਗਰਸਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਗਤ, ਭਾਵੇਂ ਝੂਠਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਸਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ—"ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ"—ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਗਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਸਵ-ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਆਕਾਰਾਂ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਥੇ ਹਨ, ਅਡੋਲ। ਚੇਤਨਾ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰ ਸਵ-ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਖੁਦ ਬੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਇਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਫ਼ਿਕਸ ਨਹੀਂ। 'ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ' ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੇ ਉਹ ਸਭ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਜੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਠੰਡ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਜਦ ਤੱਕ ਚੇਤਨਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਇਹ ਆਰਡਰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਵੀ ਬਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਅਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਧਰਤੀ-ਸਮਾਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅਜੇ ਤੱਕ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਜਿਹੜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਆਦਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ 'ਇਹ ਹੈ' ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ। ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਸ਼ਾ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਐਸੇ ਹਨ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧਾਰ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਣੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹਿਲ ਜਾਵੇ। ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਜਿਹੜੀ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੜੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਨੁਭਵ ਆਦਤ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅਜੇ ਤੱਕ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਜੇ ਵੀ ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।