ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਤੇ ਰਸਾਲੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਖੜੀ ਰਹੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਤੇਰੇ ਹੀ ਮਨ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਹੈ। ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਭੌਤਿਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤਾ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ, ਉਹੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਐਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਇੱਛਾ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਮੌਤ ਤੇ ਭਰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਜੋੜਾ—ਪਤੀ-ਪਤਨੀ—ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: "ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਿਉ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਇਹ ਧਨ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਕਰਮ ਹਨ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ; ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹੇ ਗਏ, ਤੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।" ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਸੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਖੇਡ-ਰੂਪ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਖੇਡ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ। "ਮੈਂ ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਹੋਵਾਂ"—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਭਾਵਨ ਵਰ ਦਿਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਕੁੜੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਲਕੜ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਇੱਥੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚੇਤਨ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਹਾਂ। ਘਰ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਫਿਰ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ, ਜੀਵਨ-ਸਵਾਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੌਤ ਦੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਹ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਜੋ ਮਨਨ ਨਾਲ ਬਣੀ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਲੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਰਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਚੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ, ਮਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਨ; ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਯਮਿਤ, ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ, ਆਪਣੀ ਵਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ੀ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮਹਾ ਮਕਰ ਦੀ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ, ਉਹ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡੀ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰਪਣ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਧੀ ਹਾਂ, ਮਿਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਪਤੀ; ਸੁਆਗਤ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਸੋਹਣੀਏ। ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਅਕਾਸ਼ੀ ਮਾਰਗ 'ਤੇ।" "ਹੇ ਜਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ; ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।" "ਆਓ, ਉਥੇ ਚਲਦੇ ਹਾਂ," ਐਸਾ ਕਹਿ, ਉਹ ਕੁੜੀ ਰਸਤਾ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ, ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਚਾਨਣ, ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਫਿਰ, ਬਦਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦੀ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਈ। ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਹਵਾ, ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਣੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਛਿਲਕੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਠੰਡ ਬਾਹਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨੌਂ ਪਰਤਾਂ—ਜਲ ਆਦਿਕ—ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ-ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਵੱਡੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਐਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੌੜੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਾ ਅੰਤ ਸੀ, ਨਾ ਸੀਮਾ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਗਰੁੜ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼, ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ। ਉੱਥੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਦੇ ਅੰਡ ਬੜੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਲ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀਮਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸੁੰਞੀ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੀੜਾ ਫਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਘੁੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਵਿਣੁ ਆਦਿ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਹੇਠਾਂ ਸੁੰਦਰ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੁਸ਼ਪਗੁਪਤ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਕੋਲ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ, ਉਸਨੂੰ ਉਥੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਨਾ ਦਿੱਸੀ; ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਲਾਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਸੀ, ਵੇਖਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਪਛਾਣ ਲਈ। "ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੰਧੂ ਵਲੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਇਹ ਹੁਣ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਦੇਵੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਉਸ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹਾਂ; ਧੰਨ ਹਾਂ ਮੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸੋਹਣਾ ਪੱਖਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜਿਆ ਤੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ ਚੰਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੌਕਰ, ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਜਾਗਦੇ ਰਾਜੇ ਪੁੱਛਣਗੇ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਈ, ਤੇ ਕਿਸ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ?