ਸੁਣੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪ ਵੇਖਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਲੀਲਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਆਪਣੇ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਹ ਮਾਇਆ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੀ ਹੋਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਯੁੱਧ ਹੈ, ਇਹ ਮੋਹ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੈ; ਇਹ ਲੋਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਹੀ ਜੰਮੇ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੀ ਮੋਹ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਭਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਇਸੀ ਭਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਲੀਲਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਅਤੇ ਉਹ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਹੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਜੋ ਚਮਕ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਵੇਖਣ' ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਪੋ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁਖੜਾ ਮਨਮੋਹਕ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੇਡਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਵੇਂ ਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਚਲਣ ਸੁਗਮ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੋਕਿਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਸਤ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਤੁਰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਗੋਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਪੱਕੇ ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਛਵੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਖੜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਸੀ; ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਭੌਤਿਕਤਾ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਨਾ ਹੈ; ਮਨ ਜੋ ਕੁਝ ਭੌਤਿਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਨਹੀਂ। ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਨਾ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੌਤ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਚੁੱਕੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ, ਉਹੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਰੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ; ਮੌਤ ਅਤੇ ਭਰਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਜੋੜਾ—ਪਤੀ-ਪਤਨੀ—ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ: 'ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਿਉ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ।' 'ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਇਹ ਧਨ ਹੈ, ਇਹ ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹੇ ਗਏ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।' ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਅਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਥੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਸਿੱਧਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ; 'ਮੈਂ ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਹੋਵਾਂ'—ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਚਾਹਣਾ ਸੀ, ਇਹ ਕੁੜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਇੱਥੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਚੇਤਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਤੱਤ ਹਾਂ। ਕੁਲ-ਦੇਵੀ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਉਹ ਮੂੰਹ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੌਤ ਦੀ ਮੂर्छਾ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਇਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜਾਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੋਈ, ਹਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਪੂਰਨ ਚੰਦਰ-ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਮਾਣੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ; ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ, ਉਤਸੁਕ ਚਿਹਰਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵਭਾਵ ਸੰਯਮਿਤ, ਆਪਣੀ ਮੁਲ਼ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ। ਹੁਣ, ਆਪਣਾ ਵਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਵਰ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ, ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਣੀ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸੁਗੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਵੱਡੇ ਮਕਰ ਦੀ ਝੰਡਾ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਖੁਬਸੂਰਤ ਅਕਾਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡੀ। ਉਥੇ, ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੁਨੇਹਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਯ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। 'ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਧੀ ਹਾਂ, ਮਿੱਤਰ ਗਿਆਨ, ਤੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਸੁੰਦਰਿ। ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਖੜੀ ਹਾਂ।' 'ਹੇ ਜਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।' 'ਆਓ, ਉੱਥੇ ਚਲੀਏ,' ਐਸਾ ਆਖ ਕੇ, ਰਸਤਾ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾਵਾਨ ਕੁੜੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੋਈ। ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਜੋ ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਮਲ ਹੱਥ ਜਾਂ ਖਿੱਚੀ ਲਕੀਰ। ਫਿਰ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ। ਹਵਾ, ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਠੰਢ ਬਾਹਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨੌ ਪਰਤਾਂ—ਜਲ ਆਦਿਕ—ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅਤਿਅੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਐਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜੀ, ਜਿਸਦੀ ਸੀਮਾ ਜਾਂ ਅੰਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਗਰੁੜ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼, ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਰੇ।