ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਨਾਇਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਥਾਂ ਜਾਣੀ ਹੈ—ਅੰਬਿਕਾ, ਦੱਸੋ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਾਂਗੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਉਪਰਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਲੜਾਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਦ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਾ ਰਾਜ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲਾਸ਼ ਦੇ ਕੋਲ, ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੋਵੇ। ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਕਮਰਾ ਹੀ ਇਹ ਘਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੇਟ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਉਪਰਾਲਾ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਤੂੰ, ਮੈਂ ਅਤੇ ਇਹ ਵਾਹਨ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਘੁੰਮਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ; ਇਥੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਘੁੰਮਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਸਤੀਤਵ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕ੍ਰਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਾਣ, ਜੋ ਨਾਸ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਅਪ੍ਰਗਟ, ਸ਼ਾਂਤ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਮਹਲ-ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਕ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨਾਂ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਸਿਰਜਣਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ, ਅਜਨਮਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਖਾਲੀਪਨ ਰੂਪ ਹੈ; ਮੇਰੂ ਆਦਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਆਦਿ, ਭਾਵੇਂ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਸਖ਼ਤ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਛੋਟੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਰੂਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲਪੀਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਝ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਰੇਕ ਅਣੂ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਅੱਗੇ ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਪਦਮਾ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਲਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਤੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਲੀਲਾ ਤੈਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੀਲਾ, ਤੇਰੀ ਸਮਰੂਪ, ਤੈਥੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਪਦਮਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਥੇ ਗਈ ਤੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਹੋਈ? ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਰਹੀ? ਦੱਸ, ਉਥੇ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀਆਂ ਜਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ? ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਲੀਲਾ ਦੀ ਖੇਡ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖੇ ਤੇ ਅਵੇਖੇ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਆਪਣੇ ਤਲਾਬ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਮਾਇਆ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ; ਇਹ ਲੋਕ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਵੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਭ੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਲੀਲਾ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਤੇ ਉਹ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੋ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਲਤਾਂ ਵਾਲੀ। ਇਹ ਰਾਜਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚਮਕ ਸੰਸਾਰਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਵੇਖਿਆ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਏਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਵੀ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਇੰਝ, ਸਭ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਰਬੋਤਮ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਰਾਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਹਾਸੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚਿਤਵਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਵੀ ਉਮਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਚਲਣ ਸੁਭਾਵਕ ਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੋਕਿਲ ਦੀ ਰਾਗ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਸਿਨੇ ਭਰੇ ਤੇ ਗੋਲ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਬਿੰਬਾ ਫਲ ਵਾਂਗ ਪੱਕੇ ਹਨ; ਉਹ, ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮਨ-ਛਵੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਖੜੀ ਹੋਈ; ਤੇ ਜਦੋਂ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਗਈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਮਨ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੰਝ, ਮੌਤ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਇਹ ਸਮਝੀ ਹੈ; ਇੰਝ, ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਤੂੰ ਇਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ, ਉਹੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਇੰਝ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ, ਉਹ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੰਝ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ; ਮੌਤ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੋੜਾ—ਪਤੀ-ਪਤਨੀ—ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: 'ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਿਉ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਹਨ।