ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖੀ, ਉਹ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਲੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਬੇਲ ਹੋਵੇ, ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵਿਦੁਰਥਾ ਦੇ ਘੁਟਨੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਖਰਕਾਰ, ਉਹ ਵੀ ਰਥ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਥ 'ਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਘੋੜੇ ਨੇ ਵਿਦੁਰਥਾ ਦੀ گردਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ گردਨ ਅੱਧੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਘੋੜਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਰਥ ਵਿੱਚ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਪਰ, ਜਿਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ, ਵਿਦੁਰਥਾ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ—ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੀ। ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ, ਪਤਲਾ ਤੇ گردਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਚੋਟ ਤੋਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਪੜੇ ਵੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਰਥਵਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਕੋਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਘਰ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਲੈਟ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੀਖ ਪਈ—"ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ! ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀ ਰਾਜਾ ਨੇ!" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੀ ਰਿਆਸਤ ਡਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਸਮੇਤ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਭੱਜਦਿਆਂ ਦਾ ਕਿਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਦ ਲੋਕ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਰੋਣ-ਚੀਖਣ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਛੀਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਆਪਸੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੋਟ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਉੱਤੇ ਨੱਚਣ ਦੀ ਧੁੰਮ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਨਾ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਹਾਥੀਆਂ, ਨਾ ਘੋੜਿਆਂ, ਨਾ ਗੁਪਤਚਰਾਂ, ਨਾ ਦੌੜਦੇ ਦੂਤਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੁਲਾਂ ਖੁਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਤਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਜੋ ਲੁੱਟੇ ਹੋਏ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਹਲ ਦੇ ਆੰਗਣ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਂਤਾਂ ਖੰਜਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਢੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੂੜੇ ਤੇ ਕੁੱਤੇ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਮ ਲੋਕ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਣਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬੱਚੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਜਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਚੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ, ਪਰਾਏਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮੋਲਕ ਗਹਿਣੇ ਪਏ ਹੋਏ, ਜੋ ਭੱਜਦੇ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਵਾਫ਼ਦਾਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜ ਤਿਲਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਥੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਾਹਿਤੇ ਲੋਕ ਕੂੰਆਂ, ਖਿੜਕੀਆਂ, ਤੇ ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਗੂੰਜਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਤੇ ਅਨੇਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਚਾਹਿਤੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਤੋਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਸਬਿਆਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਲੁਟੇਰੇ ਤੇ ਗੰਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਦਿਨ ਦੀ ਗਰਮੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਜਵਾਹਰਾਤ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਮਰੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ, ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ, ਅਸਪਸ਼ਟ ਗੂੰਜ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡੰਗਰ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ—"ਰਾਜਾ ਸਿੰਧੁਦੇਵ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਛਤਰੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਲਿਕ!" ਸਿੰਧੁ, ਆਪਣੀ گردਨ ਉੱਚੀ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨਵਾਂ ਜਗਤ ਰਚਣ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਅਸਥਬਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਧਨ-ਮਾਣ ਵਾਂਗ, ਸਿੰਧੁ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਲਈ ਨਿਯਮ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਤੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਜਲਦੀ ਹੀ, ਹਰ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਮੌਤ, ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਯਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਕਾਇਮਗੀ ਆ ਗਈ। ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਹਲਚਲ ਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਪੈ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਰੁਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਠੀਕ ਰਸਤੇ ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਲਾਕਾ, ਦੁੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਦੇ ਮੰਡਰ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹਿਰਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹੁਣ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਵਾ ਚਲਣ ਲੱਗੀ, ਜੋ ਸਿੰਧੁ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹਲਚਲ ਪੈ ਗਈ। ਹਰ ਪਾਸੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਚਲਚਲ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸਾਹ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਲੀਲਾ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਰੀ ਹੋਵੇ, ਅੜੀ ਹੋਈ ਖੜੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਦੱਸੋ, ਹੇ ਅੰਬਿਕਾ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ?" "ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ, ਚਾਹੇ ਜੰਗ ਹੋਵੇ, ਰਾਜ ਵਿਚ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਐਲਾਨ ਹੋਵੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਾ ਰਾਜ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਛਪਰੀ ਵਿੱਚ, ਲਾਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਇਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਕਮਰਾ ਇਹੀ ਘਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪੇਟ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਤੂੰ, ਮੈਂ, ਤੇ ਇਹ ਰਥ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਾਂ।" "ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਅਸਮਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਕਦੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਛਪਰਿਆਂ ਦੇ ਮੋਟੇ ਹਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ।" "ਜਦ ਤੱਕ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਘੁੰਮਣ? ਮਾਇਆ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹਾਲਤ ਹੈ।" "ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਲਈ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੜੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ।