ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ—ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀਆਂ, ਪਰਿਵਾਰ—ਇੱਥੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਕੜਜ਼ਾਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਅਸਲ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਖੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਹੰਕਾਰ। ਜਦੋਂ “ਮੈਂ ਹਾਂ” ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪੀੜਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ “ਮੈਂ” ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਦਾ ਕੋਹਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨਿਵਰ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਉਸ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ। ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ ਜਾਂ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਪਰ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਅਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਅਰਥ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਤਲਾ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਪਿੰਡੂ ਵਾਂਗ ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਖੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ, ਕਿਤੇ ਵੀ, ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਚਾਹੇ ਵੱਡਾ ਧਨ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ; ਅੰਦਰੋਂ ਇਹ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਟੋکرਾ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ। ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਲੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਇਹਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ। ਇਹ ਮਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੋਚਾਂ ਵਲੋਂ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਇਆ ਮਨ ਦਸ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਉਲਟੇ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂ, ਘੁਮਣੀਆਂ ਤੇ ਭਰਮ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ ਹਨ, ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ। ਮਨ-ਹਿਰਣ, ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਨਰਮ ਕੋਪਲਾਂ ਦੀ ਚਾਹ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਦੂਰ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਹਾਲਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀਆਂ। ਇਹ ਮਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਲੋਂ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਇਆ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਰਣਿਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਮਨ, ਭੁਲੇਖੇ ਦੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਹ ਕਰਣ ਦੀ ਅਨੰਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਪੀੜਤ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹਾਂ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਲ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਮਨ ਵਲੋਂ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਧੂੰਏ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਲੂਆਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਮুনি, ਮੈਂ ਮਨ ਵਲੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਦਈ ਲਾਲਚ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਦੜ ਵਲੋਂ ਖਾਧਾ ਹੋਇਆ ਮੁਰਦਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਲੋਂ ਖਪ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮਨ, ਜੋ ਚੰਚਲ ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੈ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਝੂਲਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਵਗਾ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ ਤੀਬਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿੱਛੋਂ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਫਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਵੱਡਿਆਈ ਤੇ ਅਨੰਤ ਤਰਕ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣੀ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਅੱਗ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਹੀਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸਖਤ ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਅਣਕਾਬੂ ਹੈ। ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਝਪਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖਿਡੌਣੇ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਤਾ, ਮਨ, ਜੋ ਸੁਭਾਵਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਉੱਚ ਜਨ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪੀ ਜਾਣਾ, ਸੂਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਲੰਘ ਜਾਣਾ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਖਾ ਜਾਣਾ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਨਾਲੋਂ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਮਨ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਹੈ, ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮਨ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜੰਗਲ; ਜਦ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਮਨ ਪਤਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮুনি, ਇਹ ਸਭ ਠੰਢੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਆਸ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਮਨ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਤਾਵਲੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ, ਜੜ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਦੌਲਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲਈ ਘਣਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਕੋਈ ਮਾਣ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਬੇਲਹਾਜ਼ ਪਿਆਸ, ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਲਾਈਆਂ ਬਣ ਕੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੋਂ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਪੀੜਾ ਵਲੋਂ ਮੈਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਤਪਦੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਸ-ਰੂਪ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੀ ਧੁੰਦ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ ਖਿੜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਿਆ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੁਲੇਖਾ—ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਬਲਵਾਨ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਲਚਲ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਮਨ, ਚਾਤਕ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਮੈਲੀ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭੀ ਗੁਣ ਜਾਂ ਨੇਕੀ ਅਪਣਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਾ ਤੰਤੂ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੰਤੂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਮਨ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਹੰਕਾਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੁੱਖ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ।