ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਚੰਦ, ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੰਘ-ਸੂਰਤ ਵਿਦਿਊਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਪਤਝੜ ਨਾਲ। ਨਾ ਮੈਂ ਰਾਮਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਕਰਿਆ, ਭੋਗਿਆ ਜਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ; ਅਸਲੀਅਤ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਲਈ, ਅਸਲ ਧਨ ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਭਾਵੇਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਅਸਥਿਰ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬਦਲ ਫੈਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨਾ ਚਿਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵੀ ਖਿੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਘਣਤਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਬੇਲ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਤੀ ਬੁਝਣ ‘ਤੇ ਸ਼ੋਲਾ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਮਨ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਸਿੰਘ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦਹਾੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਡੋਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਕੜਕ ਹੂਕ ਨਾਲ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਇਥੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਮਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰੋਗ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ‘ਮੈਂ’ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਉੱਤੇ ਛਾਈ ਹੋਈ ਭੁਲਾਵੇ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਠੀਕ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਉਸ ਅਸਥਿਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਠਿਕਾਣੇ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਉ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਪੀੜਾਦਾਇਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ ਜਾਂ ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਪਰ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਹੋ ਕੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਆਰਥ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰ ਦੂਰ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਪਰਦੇਸੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ। ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਦੇ ਭਰਪੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਾ ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਟੋਕਰੀ। ਇਹ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਹਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਇਆ ਹਿਰਣ। ਇਹ ਮਨ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਛਣਭੰਗੁਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਦੱਸੋ ਪਾਸਿਆਂ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਾਂ, ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ, ਭੰਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਨਰਮ ਕੋਪਲਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਤਨ ਦੇ ਖੱਡੇ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮਨ-ਹਿਰਣ ਦੂਰ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਹ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀਆਂ। ਇਹ ਮਨ, ਆਪਣੇ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਹਿਲਜੁਲ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਣੈ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਿੰਘ। ਮਨ, ਭੁਲੇਖੇ ਦੇ ਰਥ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਛਣਭੰਗੁਰ ਸੁਖ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਨਿਕਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਣੰਤ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪਲੰਗ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਿਲਚਲਾਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਹਾਂ। ਪਿਆਸ ਦੀ ਗੰਢ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਤੇ ਮੈਂ ਮਨ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਧੂੰਏ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਮਨ ਵਲੋਂ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰੂਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਆਗੂ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੰਦ-ਮਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ; ਜਿਵੇਂ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਿੱਦੜ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਲੋਂ ਖਾਧਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਜੜ ਹੈ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਧਾਰ ਨਾਲ ਬਹਿ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਖਾਲੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਘਾਸ ਦਾ ਤਿੰਨਾ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੇਲਾ ਬੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲਾ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਲੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਵਧਾਈ ਤੇ ਅਨੰਤ ਤਰਕ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਭੂਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਜਕੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਇਹ ਅੱਗ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼, ਪਹਾੜ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਹੀਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸਖ਼ਤ, ਤੇ ਬੜੀ ਜਬਰਦਸਤ ਅਣਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ। ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਝਪਟਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਖਿਡੌਣੇ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਤਾ, ਮਨ, ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਦ ਪਰ ਬੇਚੈਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ, ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਣਾ, ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਗਾਣਾ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਖਾ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਣ ਨਾਲੋਂ ਆਸਾਨ ਹਨ। ਮਨ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਮਨ ਹੈ, ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।