ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਹਨੇਰਾ ਇੰਨਾ ਵੱਧ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਦੀਵੇਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਅਜਿਹੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤਾਰੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉਠਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਧੁਨੀ ਉਠੀ, ਤੇਜ਼ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣੀਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਧੁੰਦ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਗਈ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਥਿਆਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ; ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਗੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਿਰਦਈ ਹਥਿਆਰ ਗਿਦੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਕੁਝ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਚਮਕਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਪੂਰੀ ਸੈਨਾ ਨਵੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਰਮ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਿਨਾ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੱਚਦੇ ਜੁਥਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਦੈਤਣੀਆਂ ਜੰਗ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਰਹੀ ਸੀ; ਨਸ਼ੀਲੇ ਦਰਿਆ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਪੱਥਰ ਲੈ ਕੇ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਥ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ; ਜੰਗ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਲਾਲ ਦਰਿਆ ਵਗ ਪਏ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਧੂੜ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਹੋਏ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਥੰਮ ਗਏ; ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਸਿਰਫ ਜੰਗ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ, ਐਸੀ ਦਹਿਸ਼ਤ ਫੈਲਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਪੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਫਕਤ ਗੁੰਜਾਲਦਾਰ ਤੇ ਉਲਝਣ ਭਰੀ ਜੰਗੀ ਹਲਚਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸੀ, ਪਰ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਅਡੋਲ ਸਨ। ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰਾਂ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਨੀਂਦ ਵਾਂਗ ਢੱਕਿਆ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਉਲਝਣ ਭਰੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪਾ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਦੇਵੀ, ਇਹ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹਾਰਦਾ ਹੈ? ਦੱਸੋ, ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਹਾਥੀ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਰਾਜਾ ਵਿਦੁਰਾਥ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੂਜਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਦੁਰਾਥ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਵਿਦੁਰਾਥ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ, ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਝੱਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਸੱਦਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ 'ਮੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਮਿਲੇ' ਏਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਫਲ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਵਿਦੁਰਾਥ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੋਚੀ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਿਰਣੇ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਵਾਂਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਦੁਰਾਥ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਇਸ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸਿੰਧੂ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਜਿੱਤ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ।" ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਬਲੀ ਦੀ ਫੌਜ ਵਾਂਗ, ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਿਲਦੇ ਦਿਸਦੇ; ਬੇਜਾਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਜੰਗ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਮੈਦਾਨ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ; ਸੰਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਚਮਕਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਸਿਆਹੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਦੀ ਚਮਕ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਸਾਪਾਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਿਆ। ਕੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਖੇ ਪਏ ਸਨ; ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ, ਮੈਦਾਨ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਪੋਖਰ ਵਾਂਗ ਸੀ; ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਛਿਦਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਾਲ ਚਮਕ, ਜੋ ਗੁੜ੍ਹੀ ਸ਼ਾਮ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਸਿੱਧ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਡੀਆਂ ਖਾਲਾਂ, ਤੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ। ਲੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਝੰਡੀਆਂ, ਜੋ ਤੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਤਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕਮਾਨਾਂ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਇੰਝ ਵਿਖੇ ਪਏ ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘਣੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਹੋਣ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਕਾਲਾ ਹੋਇਆ ਮੈਦਾਨ, ਰੇਤ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਪਾਗਲ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਬਾਗ ਵਾਂਗ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਉੱਚੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੀ ਭੱਜ ਗਏ। ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਥਿਆਰ, ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ, ਮੈਦਾਨ ਭਾਲਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਚੱਕਰਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ, ਗਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹੀ ਬਚੇ। ਟੁੱਟੇ-ਫੱਟੇ, ਮਰੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋਏ, ਵਿਖਰਦੇ ਤੇ ਭੱਜਦੇ ਲੋਕ, ਢੇਰਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਏ, ਤੇ ਲਹੂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਵਗ ਰਹੇ। ਲਹੂ ਦੀ ਨਦੀ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਗਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਤੀਰ, ਭਾਲੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਖੇ ਪਏ ਸਨ। ਮੈਦਾਨ ਸਿਰ-ਵਿਹੂਣੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਵੇਤਾਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਲੀਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਨਾਚ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਸੁੰਨੇ ਤੇ ਸੜਦੇ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ—ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਲ-ਰੰਗੀ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ।