ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸੇਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਵਧੀਕ ਉਮਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਬੁਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸਹੇਲੀ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇਪੇ ਦੀ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਲਾਲਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਢੇਪੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁਖ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੰਗੇ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਧਰਮੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਲੋਂ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭ੍ਰਮ ਵਿਅਰਥ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਅਰਥ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਝੂਠੇ, ਮਾਇਆਵਾਦੀ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਵੈਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਢੇਰ ਮੈਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਬੇਮਾਰੀ ਅਤੇ ਅਣਚਾਹੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਹਰੇਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਹੰਕਾਰ ਵੱਡਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ, ਤੇ ਸੁਖ-ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਹੇ ਸੇਜ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਰੱਸੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭ੍ਰਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਵਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜਾਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਲੰਬੇ, ਠੰਢੇ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ, ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਖਦੀਰਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਦਲਾਂ ਦੀ ਪਤਝੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਰਾਮ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਾਂ, ਇੱਕ ਸੇਜ ਵਾਂਗ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਭੋਗਿਆ, ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਅਸਲਤਾ ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਾਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼; ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਧਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇ ਸੇਜ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਨੰਦਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਤਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬਦਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਦੀ ਗੁੱਛੀ ਵੀ ਫੁੱਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਘਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਦੀ ਲਤਾ, ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਖੋ ਕੇ, ਲੰਬੇ ਦੀਪ ਦੀ ਬੁਝੀ ਲੋ ਵਾਂਗ ਛੇਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ, ਮਨ—ਜੰਗਲੀ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ—ਗੱਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੇਰ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਗੱਜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਇਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦੀਆਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਤੀਖੀ ਕਾਂਡ ਨਾਲ ਗਲ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਪਰਿਵਾਰ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਇੱਥੇ ਜਾਲ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਸਲ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਮਕ ਵੈਰੀ ਦੁਆਰਾ। ਜਦੋਂ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੁਖ ਸਚਮੁਚ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਭ੍ਰਮ-ਕੁਹਾਸਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੇਜ, ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਉਸ ਅਸਥਿਰ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਸ਼ਰੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚਤ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੈ, ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ; ਹੇ ਮਹਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਸਿਖਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ-ਭਾਵ ਦੇ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਮਨ, ਜੋ ਗਲਤੀਆਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਡਦੇ ਪੰਖ ਵਾਂਗ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਵੱਡਾ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਅਰਥ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਦਾ ਤੇ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਾਸੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ। ਮਨ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡਾ ਧਨ ਮਿਲ ਜਾਵੇ; ਅੰਦਰੋਂ ਕਦੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਟੋکرਾ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਰਿਆ। ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਜੰਡ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਛੱਡ ਕੇ। ਮਨ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਦਰachal ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ churn ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਨ ਦੇ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਲਹਿਰਾਂ, ਭਵਰਾਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੁਖ ਦੀ ਨਰਮ ਲਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਪਤਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਨ-ਹਿਰਣ ਦੂਰ ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਨ, ਆਪਣੀ ਬੇਚੈਨ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਲਝੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹਨ। ਮਨ, ਆਪਣੀ ਬੇਚੈਨ ਚਾਲਾਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ, ਕਈ ਥਾਂ ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਛਣਕਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਚੁਪ ਚਾਪ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁਧ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਹਿਨ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਵਿਛੌਣ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਸੇਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਇੱਛਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਗੰਢ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਮਨ ਵਲੋਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਧੂੰਏ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੇਜ, ਮੈਂ ਮਨ ਵਲੋਂ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੂਰ ਇੱਛਾ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਮੱਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਜਿਵੇਂ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਗਿੱਧ ਖਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਮਨ ਵਲੋਂ ਨਿਗਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੇਜ ਅੱਗੇ ਰੱਖੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਤਲਾਸ਼, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ।