ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪਿੰਜਰਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧਾਗੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲਾ ਧਾਗਾ ਸਾਰੇ ਮਨਕੇ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ। ਅਸ਼ੁੱਧ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਸਕਾਰ ਜਨਮ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸੰਸਕਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਸਕਾਰ, ਜਨਮ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੜੇ ਹੋਏ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਸਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੁਖ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਜਾਣੇ ਗਏ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਲਾਊਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ, ਭਾਰਦਵਾਜ, ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ ਜੋ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਹੇ ਮਹਾਜ्ञਾਨੀ ਭਾਰਦਵਾਜ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਮੰਗਲਮਈ ਪੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਤੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਆਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲੋਕ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਸਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ ਕਿ ਉਹ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖੇ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਕਮਲ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ। "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਬੇਨਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰੋ; ਪਿਤਾ ਜੀ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।" ਰਾਜਾ ਨੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਰਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਮੰਗਲਮਈ ਦਿਨ, ਚੰਗੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਹੇਠਾਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੀ ਸਾਥੀ ਬਣੇ। ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ, ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਅਸੀਸਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਚਲ ਪਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭੌਂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਉਸਨੂੰ ਤੱਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚਾਵਲ ਵਛਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ, ਉਸਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਿੱਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਬੁਲਾਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਕੋਸਲ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ। ਉਸਨੇ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਤੀਰਥ, ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ, ਮੰਦਰ, ਜੰਗਲੀ ਇਲਾਕੇ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਕੰਢੇ ਦੇਖੇ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਜੋ ਚੰਦਨੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਸੀ; ਕਾਲਿੰਦੀ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ; ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ਤਦ੍ਰੁ, ਚੰਦ੍ਰਭਾਗਾ, ਇਰਾਵਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਦਰਿਆਵੇਂ ਉਸਨੇ ਵੇਖੀਆਂ। ਵੈਣਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਵੈਣਾ, ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ, ਸਰਯੂ, ਚਰਮਣਵਤੀ, ਵਿਤਸਤਾ, ਵਿਪਾਸ਼ਾ, ਬਾਹੁਦਾ—ਇਹਨਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਉਸਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਨੈਮਿਸ਼, ਧਰਮਾਰਣਯ, ਗਯਾ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਸ੍ਰੀਗਿਰੀ, ਕੇਦਾਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ—ਇਹ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਗਿਆ। ਮਾਨਸਾ, ਕਰਮਸਰਸ, ਉੱਤਰਮਾਨਸਾ, ਵਡਵਾ, ਮਡਵਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਅੱਗੇ, ਅਗਨਿਤੀਰਥ, ਮਹਾਤੀਰਥ, ਇੰਦਰਦੁਯਮਨ ਸਰੋਵਰ, ਹੋਰਨਾਂ ਝੀਲਾਂ, ਤਲਾਵਾਂ ਤੇ ਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੇ ਸਵਾਮੀ, ਕਾਰਤਿਕੇਯ, ਸਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਵਾਲੇ ਹਰੀ, ਅਤੇ ਗਿਰਿਜਾ ਪਤੀ ਹਰਾ ਦੇ ਚੌਂਸਠ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਕਈ ਅਸ਼ਚਰਜਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਮਯਕ ਥਾਵਾਂ, ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ, ਤੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਟੀਲਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਆਈ। ਉੱਚੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਮ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਾਰ ਵਾਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਅਤੇ ਅਮਰ ਲੋਕ, ਕਿੰਨਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੀ ਆਉਭਾਗਤਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜਗਤਪਤੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਧਾਮ ਵੱਲ ਪਰਤਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਭੁੰਨੇ ਚਾਵਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੰਡੇ, ਤੇ ਜੈਯੰਤ ਵਾਂਗ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵਰਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਮਾਤਾ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ-ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਨ ਕੀਤਾ। ਮਿੱਤਰਾਂ, ਮਾਵਾਂ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ; ਰਾਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਸਵਾਗਤ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਥੱਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਰ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਧੁਨ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਦਿਨ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਘਰ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਤਨ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ। ਰਾਮ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਧਿਆ ਕਰਦਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦੇਖਦਾ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਲੱਗਦੇ।