ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਆਖਿਰਕਾਰ, ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਮਕਸਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਲਈ, ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਅਟੁੱਟ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਅਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਝਾੜਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਚਾਹੇ, ਤੂੰ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚਾ ਫਲ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ, ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਸੋਚ ਕਿ ਕੀ ਚੀਜ਼ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਕੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ। ਇਸ ਚਰਚਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਘਰ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਦੁਰਾਥਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ-ਧਜਿਆ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਗਲੇ ਵਿਚ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੰਦਰ ਵਾਂਗੂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੰਗੀ ਕਤਾਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੂਰੀ ਵਿਹਾਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਵਰਗਾ, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੁੰਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੰਨਣੀ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਲਤਾਂ ਝੜਦੀਆਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਮੂੰਗਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ। ਵਧੀਆ, ਚਿੱਟੇ, ਸੁਲੱਖਣੇ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ, ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇੰਨੇ ਤੇਜ਼ ਕਿ ਪਵਨ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਰਥ ਅਠ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਅਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੋੜ-ਘੋੜੀ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਡੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਉਠੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਚੂਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਨਾਅਰੇ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਕਰਾਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਤੀਰ-ਕਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਸਿੱਟੀ, ਜੰਗੀ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀ ਡਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੜਕਾਂ, ਸੜਕ ਰਹੇ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰਾਂ, ਤੇ ਜੰਗੀ ਆਗ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਰਾਹ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਅਰੇ, ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਭੱਟਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲਾਪਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪਿੰਡ ਉਠਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਧੂੜ-ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੁੱਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਵੇਂ ਗਰਭ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਨੇਰਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਦੀਵੇ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਦਿਨ ਚ ਚੰਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੁਕ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਦੋ ਕੁੜੀਆਂ, ਜੋ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਉਠੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਰਥ ਦੇ ਪਰ ਲੈ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਸ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਘੁਸ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਤੀਖੀ ਖੜਕ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਇੱਕ ਜਹਾਜ਼ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡ ਰਹੇ ਸਨ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿਚ ਬੱਦਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਕਰਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਥਿਆਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ; ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਗੜਗੜਾ ਰਹੇ, ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਠੋਰ ਹਥਿਆਰ, ਗਿਧਾਂ ਵਾਂਗ, ਸ਼ੂਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ; ਕੁਝ ਹਥਿਆਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਕਰਾਂ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਨੇਰਾ ਜਲਦੀ ਹੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨਵੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਨਰਮ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਲੱਗੀ। ਬਿਨਾ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਨੱਚ ਰਹੇ ਸਨ; ਦੈਤਣ ਕੁੜੀਆਂ ਜੰਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤਤਾ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ, ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਚੂਰ ਤੇ ਟਕਰਾਂ ਖਾਂਦੀ, ਉੱਚੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਥ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ; ਲਾਲ ਦਰਿਆ ਜੰਗ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਧੂੜਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਬ ਗਈਆਂ; ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਕੇਵਲ ਜੰਗ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ, ਮੌਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾਲ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਉਲਝਣ ਭਰੀ, ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ, ਜੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਪਰਲੇ ਬੱਦਲ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਟਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਿਮ ਅਗਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰਾਂ, ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੜਕਾਂ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਤੀਖੀ ਗੂੰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਪਰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਉਲਝਣ ਭਰੀ ਜੰਗ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿਚ ਪੁੱਛਿਆ: "ਦੇਵੀ, ਇਹ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਤਾਂ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈਂ, ਤੇ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ?" ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਵਿਦੁਰਾਥਾ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿੱਤ ਲਈ ਵਿਦੁਰਾਥਾ ਨੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਵਿਦੁਰਾਥਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ, ਇਹ ਅੰਦਰਲੀ ਸੁਰਤ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ, ਵਿਦੁਰਾਥਾ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ।