ਪਿਆਰੇ ਜੀ, ਸੁਣੋ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਖੁਲਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਆਦਤਾਂ, ਚਲਣ-ਚਲਣ, ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—all ਇਹ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਰਛਾਈ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ, ਲਗਾਤਾਰ ਉਭਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਇਹ ਪਰਛਾਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਬਾਹਰ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਇਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਤੂੰ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਰਤੀ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ, ਜਾਣ ਲਉ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਬੇਲ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਗਰਭਾਂਗ ਜਿਹਾ ਹੈ—ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹੋ, ਅਜੇ ਹੀ ਰਹੋ। ਫਿਰ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਵਿਦੁਰਾਥਾ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਓਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੀਲਾ, ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਖੜੀ, ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੀ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਆਈ ਹਾਂ; ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹੋ; ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ, ਲੀਲਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਬਚਨ ਦਿਤਾ: “ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਹੇ ਬਾਲਾ, ਮੈਂ ਤੂੰ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ; ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੈ ਲਉ।” ਲੀਲਾ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: “ਜਦ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਛੱਡੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣ ਕੇ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ।” ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਐਸਾ ਹੋਵੇ; ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਦੇਵੀ।” ਜਦ ਲੀਲਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਥੇ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਪਹਿਲੀ ਲੀਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਦਹੇ ਨਾਲ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੱਚੀ ਤੇ ਨਿਰਭਿਕ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ—ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕੀ?” ਦੇਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ; ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਰੂਪ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵੀ ਹਾਂ; ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲਤ ਹਾਂ। ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਜੀਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੋਚਦਾ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ’।” “ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ; ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਇਸ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਜਾਗਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਚੇਤਨਾਵਾਨ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਲਕੜੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਯਤਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਫਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਤਪਸਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ, ਸਿਰਫ਼ ਅਵਿਨਾਸੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ, ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਫਲ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਚੇਤਨਾਵਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਦੇ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ, ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਸਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ繁ਸਰਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।” ਇਸ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਦੁਰਾਥਾ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਗਿਆ? ਵਿਦੁਰਾਥਾ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਟੋਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਅੰਗ ਤੇ ਕਵਚ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਗਹਣੇ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਉੱਚੀ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਦਿੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ, ਫੌਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਣਦਾ, ਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾਪੂਰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਿਹਾਰਦਾ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦਾ ਮਹਲ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਗੁਚਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ, ਚੰਦਨੀ ਵਾਲੀ ਲਕੀਰਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਮੰਗੇ ਲਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ। ਚੰਗੇ, ਸਫੈਦ, ਪਤਲੇ, ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਘੋੜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੀ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਅੱਠ ਚੰਦਰਮਾਵਾਂ ਵਰਗੇ, ਯਕ-ਪੂਛੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਅੱਠ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਰਥ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਭਰਿਆ ਹਿੰਕਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ। ਫਿਰ, ਡਰਮ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲ, ਪਰਬਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ‘ਤੇ ਗੂੰਜਦਾ। ਮਸਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਕਾਰਾਂ, ਘੰਟੀਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਟਕਰ, ਸਾਰੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਟਕ-ਟਕ, ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰ-ਸੁਰ, ਕਵਚਾਂ ਦੀ ਰੜਕ, ਅੱਗ ਦੀ ਟਕ-ਟਕ, ਦੁਖੀ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਤੇ ਭਟਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਹਲੀਆਂ। ਇਹ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਹਸਤੀਵਾਨ ਧੁਨ, ਜਗਤ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ ਪਸਰ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਉਕਰੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਫਿਰ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਜਥਾ ਉਠਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਧੂੜ-ਵਰਗੀ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ, ਭਗਤੀ, ਤੇ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਰਮ ਗਿਆ, ਤੇ ਅਸਲਤ ਤੇ ਪਰਛਾਈ ਦੀ ਖੇਡ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।