ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਲਈ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮਝਣ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਾ ਸਮਝ, ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਚ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਤੇ 'ਬ੍ਰਹਮੰਡ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ। ਜੋ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਜਾਂਚਣ 'ਤੇ ਹੀ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉੱਚੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਜੀਉਣ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ-ਅਣੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈਆਂ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ—ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ। ਕਦੇ ਕਿਤੇ, ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਜੀਵ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਦੇ ਝੂਠ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਸੱਚ ਵਾਂਗ, ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ, ਉਹ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ, ਉਹ ਜਨਮ, ਉਹ ਇਰਾਦੇ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਇਹ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਕਰਮਾਂ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਦਾ ਚਿੱਟਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਆਦਤਾਂ, ਆਚਰਨ, ਵੰਸ਼ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਪਰਛਾਈ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਤੇਰੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਜਿਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਤਰਲਤਾ ਨਾਲ ਉਭਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਛਾਈ ਜੀਵ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਬਾਹਰੋਂ ਖੜੀ ਹੋਈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਰਤੀ ਹੈ ਆਦਿ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੀਏ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਬੇਲ ਫਲ ਦੇ ਗੁੱਝ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੈਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਵਿਦੁਰਾਥ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਵਾਸ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਐਸਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਲਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੀਲਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਖੜੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਦੀ ਆਈ ਹਾਂ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਮਾਂ, ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵਰ ਦਿੱਲਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੇਰੀ ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ; ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਲੈ ਲੈ।" ਲੀਲਾ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, "ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ।" ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਆੜਿ-ਵਾਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਿਹਾ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।" ਜਦ ਲੀਲਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਵਰ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ, ਪੁਰਾਣੀ ਲੀਲਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੰਦੇਹ ਨਾਲ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਸਰੂਪ ਹਨ—ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਫਲ ਛੇਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕੀ?" ਦੇਵੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ; ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਝੱਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ; ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹਾਂ।" 'ਮੈਂ' ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਨਤੀਜਾ ਦੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਜੀਵ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ ਹੈ 'ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ।' "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਹੇ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ; ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਈ। ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਲਕੜੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਲਈ, ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਉਹੀ ਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਤਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ, ਸਿਰਫ਼ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਆਪਣੇ ਫਲ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਕਰ ਲਓ, ਫਲ ਝੱਟ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੀ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ, ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਤੇ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਸੋਚ ਕੇ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਵਿਦੁਰਾਥ ਨੇ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੀ ਕੀਤਾ? ਵਿਦੁਰਾਥ, ਆਪਣੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੀ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਫੌਜੀ ਕਤਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੁਣਦਿਆਂ, ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਭਰੇ ਯੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਥ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਝੰਡੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।