ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀਆਂ ਤੇ ਵਿਗਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਧੂੜ ਦੇ ذਰਿਆਂ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਵਟ ਵਿੱਚ ਜੋ 'ਮੈਂ' ਦਾ ਭਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਰਾਖਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਭਟਕਾਵਾ ਉਥੇ ਨਹੀਂ; ਓਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਕਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਭਟਕਾਵਾ, ਆਕਾਸ਼, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ', ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਹਾ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇੰਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਦੇ ذਰੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵੀ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ ذਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਨ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਸੁਗੰਧ ਪਵਨ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਠੰਡਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ, ਪਕੜ ਤੇ ਛੱਡ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਖਮ, ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲ—all ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਗੁਣ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਭਾਗ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਮਝਣ ਲਈ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਹੀ ਸਮਝ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭਟਕਾਵਟ ਵਾਂਗ; ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਵਜੋਂ ਤਦ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਣ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਓਸੇ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ-ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਨਵੇਂ, ਕਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ। ਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ, ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਜੀਵ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਭਵ ਕਦੇ ਝੂਠ, ਕਦੇ ਸੱਚ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ, ਉਹ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ, ਉਹ ਜਨਮ, ਉਹ ਇਰਾਦੇ—ਇਹੀ ਤੇਰੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ, ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਆਦਤਾਂ, ਤੇਰੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਤੇਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਤੇਰਾ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ, ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ, ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਹੈ, ਓਹੋ ਉੱਠਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਛਾਈ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ, ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਰਤੀ ਆਦਿਕ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਹੀ ਹੈ; ਪਿਆਰੇ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਬੈਲ ਫਲ ਦੇ ਗੁੱਝਾ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿ ਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਵਿਦੁਰਾਥਾ, ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਲਯ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਤੇ ਓਸੇ ਜਿਹਾ ਸੁਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਵੇਗਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੀਲਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਫੇਰ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ: "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਆਈ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਮਾਂ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ; ਪੀੜਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਵੇਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੇ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਤੇ ਲੀਲਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਕਿਹਾ: "ਤੇਰੀ ਅਟੱਲ ਤੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬੇਟੀ, ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਜੋ ਵਰ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਲੈ ਲੈ।" ਲੀਲਾ ਆਖੀ: "ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਥੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਉਥੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਂਗ ਮੌਜੂਦ ਰਹਾਂ।" ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਤਾਂਜੀ ਹੋਵੇ; ਤੂੰ ਬੜੀ ਸਮਰਪਿਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਸਦੀਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਜਦ ਲੀਲਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਸ ਥਾਂ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਵਰ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੰਦੇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਲੀਲਾ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸੱਚੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਗਈ?" ਦੇਵੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ; ਜੀਵ ਆਪ ਹੀ ਜੋ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ, ਹੇ ਭੋਲੀਏ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ; ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸਰੂਪ। 'ਮੈਂ' ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ, ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੋਚਦੀ, 'ਮੈਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਤੂੰ ਨਿਰਮਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ।