ਇਸ ਪਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਨੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਗੂੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸਮਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤਤਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਅਸਲ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਮਨ ਅੰਦਰ ਰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਆਦਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ‘ਬਾਹਰਲਾ’ ਆਖਦੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਹਾਲਤ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਸੀ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਮਿਲੀ। ਇਹ ਜੋ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਇਸ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਝੂਠ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਉਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੇ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਝੂਠਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਣਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ, ਮੌਤ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ ਤੇ ਜਨਮ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ। ਇਹ ਸਭ ਪੜਚੋਲ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਾ ਤਾ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠਾ—ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਾਂ ਅੱਜ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭ੍ਰਮ—ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਇਹ ਸਿਰਜਣਾਵਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ। ਇਸ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸੁਆਹ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭ੍ਰਮ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹਨ। ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਯਕਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਮਾਇਆ, ਆਕਾਸ਼, ‘ਮੈਂ’, ‘ਤੂੰ’—ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਕੁਝ ਮਹਾਚਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਉਂ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਕਣ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਅਣੂ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਨ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਸੁਗੰਧ ਪਵਨ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਠੰਡਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਉਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ—ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ। ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਖਮ, ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲ—all ਇਹ ਗੁਣ, ਭਾਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਲਈ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਝਣ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਭਿੰਨ ਜਾਣ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਝੂਠਾ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸਾਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ। ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਾਂਚ ਉੱਤੇ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੋਣ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਉਸੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵ ਦੇ ਅਣੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ, ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ, ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਜੀਵ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ, ਉਹ ਰੀਤਾਂ, ਉਹ ਜਨਮ, ਉਹ ਮਨੋਰਥ—ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਉਹ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤਤਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਤੇਰੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, ਤੇਰਾ ਚਰਨਚਲ, ਤੇਰੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਤੇਰਾ ਰੂਪ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਰਛਾਈ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਾਹ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਰਛਾਈ ਜੀਵ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ, ਬਾਹਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਜਨਮਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਜਾਣ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਬੈਲ ਫਲ ਦੀ ਗਰਭ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਸ਼ਾਂਤ ਰਹੋ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋ, ਉਵੇਂ ਰਹੋ। ਫਿਰ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਵਿਦੂਰਥਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਦੇਹ ਛੱਡੀ, ਉਹ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਲਯ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਉਸੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੀਲਾ, ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ, ਫਿਰ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਮਾਂ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈਂ; ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਦਇਆ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਦਿਉ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, “ਤੇਰੀ ਅਡੋਲ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬੱਚੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਹਾਂ; ਜੋ ਵਰ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ।