ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਵਡੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵੈਰੀ ਫੌਜਾਂ ਵਲੋਂ ਜਬਰ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਲਿਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਛੀਰੇ ਵਲੋਂ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਾਰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਪਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਪੇੜ ਆਪਣੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਘੜੀ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰੀ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਜੰਗ ਉੱਤੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਫਾ ਤੋਂ, ਜਦ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਵਲੋਂ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਿਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸੋਹਣੀ ਪਰਛਾਈ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੀਲਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, “ਮਾਤਾ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਖੜੀ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ?” ਦੇਵੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜੋ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਨਾਗਰਿਕ, ਸਿਪਾਹੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਥ ਹਨ, ਇਹ ਉਹੀ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ, ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਪਰਛਾਈ?” ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਭਾਵਨਾ ਅੰਦਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਯਾਦ ਨੂੰ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਪਲ, ਉਸੇ ਥਾਂ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਨ ਕੋਈ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਨ ਸਮਾਂ, ਨ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ; ਜੋ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸ਼ਹਿਰ, ਉਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੀ ਆਦਤ ਕਰਕੇ 'ਬਾਹਰਲਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸੀ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਉਸੇ ਥਾਂ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਕਰ, ਚਾਹੇ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਲੱਗਣ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲੀਲਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਫੌਜਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਕੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਉਸ ਵਿਚ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਝੂਠ ਹੋਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਪਲ ਵਿਚ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ। ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਣਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਜਨਮ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਜਨਮ ਮੌਤ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਗੁਹੰਢੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ, ਸੋਹਣੀਏ, ਇਹ ਨ ਤਾ ਹੈ ਤੇ ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਹ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਾਂ ਅੱਜ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ, ਇਹ ਮੋਹ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਰੇਸ਼ੇ ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ, ਹਿਲਦੀਆਂ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਹਿਲਦੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਧੂੜ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੋਹ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਦਿੱਖ ਵਿਚ, 'ਮੈਂ' ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਰਾਖਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੋਹ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਯਕਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਮੋਹ, ਆਕਾਸ਼, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ' ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਐਸਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਰੀਕ ਕਣ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਚ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਤਾਪਤਾ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਦੇ ਜਣੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿਚ ਹਲਦੇ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਨ ਹਵਾ ਵਿਚ, ਮਹਿਕ ਵਾਯੂ ਵਿਚ, ਤੇ ਠੰਡਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ, ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ, ਫੜਨਾ ਤੇ ਛੱਡਣਾ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਹਿਲਣ ਤੇ ਨ ਹਿਲਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਜਿਹੜੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹੀ ਹਨ ਜੋ ਹਰੇਕ ਭਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਭਾਗ ਉਸਦੇ ਰੂਪ ਲਈ ਹਨ, ਐਸੇ ਹੀ, ਸਮਝਣ ਲਈ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਸਮਝ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਭ ਅਰਥ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦੀ ਮੋਹ-ਭਰਮ; ਜੋ ਕੁਝ ਝੂਠਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਂ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠਾ ਕੇਵਲ ਜਾਂਚ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉੱਚਤ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਅਸਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਾਂਗ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੀਵ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ, ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਬਰਾਬਰ ਤੇ ਕੁਝ ਅਣਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਕਦੇ ਕਦੇ, ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ, ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਜੀਵ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਅਨੁਭਵ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ, ਉਹ ਰੀਤਾਂ, ਉਹ ਜਨਮ, ਉਹ ਇਰਾਦੇ—ਉਹੀ ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ, ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਵ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜੋਤ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।