ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਰਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਣੇ ਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਸਭ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਈਰਖਾ ਕਾਰਨ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘੁੰਘਰਾਲੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਐਸੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮਨੋਰਮ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਉੱਤਮ ਲਾਠੀ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਇੱਛਾ-ਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮਾਦ ਵਿਚ ਸੀ, ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਦਾਖਲ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਮਲ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਖਰ ਗਏ ਸਨ, ਲਤਾ-ਮਾਲਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਉਲਝ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ, ਅੰਗ ਨਿਰਮਲ, ਛਾਤੀ ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਨਾਲ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਦੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੁਚਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਪਸਰਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਂਦੀ ਹੋਵੇ। "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਰਾਣੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਲਤਾ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਓਟ ਲੱਭਦੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਚੋਰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਖੀ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਅਚਾਨਕ ਆਈਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਣਜਾਣਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇੱਕਦਮ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਵੈਰੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਫੌਜ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਪਕਦੀਆਂ ਲੌਆਂ ਤੇਜ਼ ਨੁਕਲੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਰੋਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੈਰੀ ਫੌਜਾਂ ਵਲੋਂ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਛੀਰੇ ਸਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਫੈਲਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਜੰਗ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭੌਰੀ ਹੈ।" ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਸੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਖੜੀ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹਾਂ?" ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੰਤਰੀ, ਨਾਗਰਿਕ, ਸਿਪਾਹੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚੇਤਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ?" ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਜਾਨਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਕਲਪਨਾ ਅੰਦਰ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਓਸੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਹੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਉਪਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਥਾਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਬਾਹਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਇਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ, ਓਹੀ ਚੀਜ਼ ਇੱਥੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਦਤ ਕਰਕੇ 'ਬਾਹਰਲਾ' ਲਗਦੀ ਹੈ। "ਜਦੋਂ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਦੀ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਉਥੇ ਉਸੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆ ਗਈ। ਇਹ ਨੌਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸਤੀਤਵ ਦਾ ਅਭਾਵ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਾਂ, ਜੋ ਪਿੱਛਲੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। "ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਾਗਣਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ; ਮੌਤ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਜਨਮ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਤੇ ਜਾਂਚ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਂਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਾਂ ਅੱਜ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। "ਉਸਦੇ ਵਿਚ, ਇਹ ਭ੍ਰਮ 'ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਵਾਂਗ ਹਿਲਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਧੂੜ। ਇਸ ਭ੍ਰਮ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, 'ਮੈਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਝੂਠੀ ਹੈ; ਮ੍ਰਿਗ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀਆਂ ਰਾਖਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ? "ਉਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਭ੍ਰਮ ਨਹੀਂ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਯਕਸ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਯਕਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਭ੍ਰਮ, ਆਕਾਸ਼, 'ਮੈਂ', 'ਤੂੰ', ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਹਾਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਹੈ, ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਐਸਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। "ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਤਾਪਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਘਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਉਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੇਜ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੰਪਨ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਸੁਗੰਧ ਹਵਾ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਠੰਡਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। "ਅਸਤੀਤਵ ਤੇ ਅਨਸਤੀਤਵ, ਫੜਨਾ ਤੇ ਛੱਡਣਾ, ਥੋੜਾ ਤੇ ਵੱਧ, ਹਿਲਣਾ ਤੇ ਨਾਹ ਹਿਲਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਭਾਵੇਂ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਹੀ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੱਕ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ, ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ, ਸਭ ਕੁਝ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਦਾ-ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ।