ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧੂੰਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਘੁੰਮਦੇ ਭੰਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਫਿਕਾ-ਫਿਕਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹਾਏ! ਇਹ ਵੈਰ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਨਿਆਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਨ ਅਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਵੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਕਦੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸੋਭਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਫੁੱਲ ਵੀਖਰ ਗਏ ਹਨ, ਕੱਪੜੇ ਅੱਧੇ ਸੜ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛਾਤੀਆਂ ਤੇ ਰਾਖ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਢਲਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਤੰਭ ਤੇ ਕਮਰ ਵਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੀਮਤੀ ਚੂੜੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਲੁੜਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਝੁਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਾਰ ਤੇ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਪੈ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ—ਕਦੇ ਛੁਪਦੀ, ਕਦੇ ਵਿਖਦੀ—ਉਜਾਗਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਹੁਣ ਗਿਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੜੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਦਬ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਏ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਏ ਸੈਨਿਕ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਹੰਝੂਆਂ, ਖੂਨ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕੰਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋਣ: "ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਕੌਣ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ?" ਸਿਪਾਹੀ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਜਲਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਨੇ ਕਮਲ ਦੇ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਹਨ, ਪਿਆਰੀਆਂ ਪਾਇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਪੜੇ ਕੱਚੇ ਕੱਚੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੁੰਦਿਆਂ, ਕਪੜਿਆਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿਚ ਉਲਝਣ, ਮੁਹਾਂ ਉੱਤੇ ਈਰਖਾ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ, ਤੇ ਲਟਾਂ ਕੰਪਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਇੰਝ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੇ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ churn ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਸਭ ਹਾਹਾਕਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੇ ਗੁਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਆਈ—ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਮਲ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹਾਰ ਤੇ ਕਪੜੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਗੁੰਝਲ ਪਾ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਡਰੀ ਹੋਈ ਆਈ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੰਗ ਨਿਰਮਲ, ਛਾਤੀ ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਨਾਲ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਦੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਥੇ ਖੜੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੋਭਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਖੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੇਵੇ। "ਹੇ ਸਵਾਮੀ! ਰਾਣੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਰਨ ਆਈ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਲਤਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਕੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਛਾਂ ਲੱਭਦੀ ਹੈ।" "ਰਾਜ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਚੋਰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਖੀ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੂਫਾਨੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਬਾਹਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਸ਼ੀ ਰਾਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਵੈਰੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਖੋਹ ਰਹੀ ਹੈ—ਉਸ ਅੱਗ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਤੇ ਲਪਟਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੀਖੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਖੜਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਸਾਡੀਆਂ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਵਿਖਰ ਗਏ ਹਨ, ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਮਛੀਰੇ ਕਾਂਜਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਵਿਪਤਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਫੈਲਾਂਦੀ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੰਗ ਲਈ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਇਹ ਪਤਨੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ, ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ, ਲੀਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰ ਪਰਛਾਵਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਦੇਵੀ! ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਖੜੀ ਹਾਂ? ਜੋ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹਾਂ?" "ਮੰਤਰੀ, ਨਾਗਰਿਕ, ਸਿਪਾਹੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਓਥੇ ਵੀ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚੇਤਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਛਾਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚ?" "ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਲਪਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਯਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਉਸੇ ਪਲ, ਉਸੇ ਥਾਂ, ਉਸੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਥਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ; ਜੋ ਬਾਹਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ—ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਇਹਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਅੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਇੱਥੇ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਆਦਤ ਵੱਸ, 'ਬਾਹਰਲਾ' ਨਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੇਵਕ ਹੋਰ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲੀਲਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਫੌਜਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੱਸ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਕਮੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" "ਜਾਂ ਫਿਰ, ਦੂਜੇ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਨਾਸਵੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਅਸਲ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ।" "ਸੁਪਨਾ ਜਾਗਣ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਗਣਾ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਝੂਠੀ, ਤੇ ਜਨਮ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ।" "ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ! ਜਾਂਚ ਦੀ ਸੁਖਮਤਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਚਾਹੇ ਮਹਾਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਾਂ ਅੱਜ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੁਗ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।" "ਉਸ ਵਿਚ, ਇਹ ਭ੍ਰਮ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੱਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਲ ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ, ਹਿਲਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ।