ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਵਿੱਚ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੰਕਾਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੇ ਅੰਬਰ ਅਤੇ ਸੜਦੇ ਕੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਾਰ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਪੱਥਰ, ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਗਿਰੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਉਸ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗਾਵਾਂ, ਘੋੜੇ, ਭੈਸਾਂ, ਉਠ, ਕੁੱਤੇ ਅਤੇ ਭੇੜੀਏ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਰਸਤੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਤੇ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ। ਸੜਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਚਟਚਟ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਪੀਸੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਜਿਹੇ, ਅੱਗ ਵੱਲ ਤੁਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਪਤਲੀ ਅੱਗ, ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ, ਹਿਰਣ-ਆਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦੇ ਜਾਲ ਕਿੰਨੇ ਅਟੁੱਟ ਹਨ! ਹਾਥੀ, ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਲੱਗੀਆਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਪਾਂਡ ਵਿੱਚ ਸੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ। ਧੂੰਆਂ, ਬਦਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਕਰਦਾ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਧੂੰਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਹੋਵੇ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਪੀਲਾ ਚਮਕਦਾ, ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਮਰਣ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਇਹ ਵੈਰ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਨਿਆਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ। ਰਾਜਪਥਾਂ 'ਤੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਫੁੱਲ ਵਿਖੇਰ ਚੁੱਕੇ, ਕਪੜੇ ਅੱਧੇ ਸੜੇ, ਛਾਤੀਆਂ ਤੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਰਾਖ ਪਈ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਢਲਕਦੇ ਹੋਏ, ਕਮਰ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਗਹਣੇ ਹਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਏ, ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਝੁਕਦੇ। ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵਿਖੇਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਕਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ, ਕਦੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਜੰਗ ਦੀ ਉਲਝਣ ਗਿਦਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਥਮ ਗਈ, ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋਏ, ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੇ ਯੋਧੇ ਹੋਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ, ਖੂਨ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ, ਤੇ ਜਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਧਿਆਂ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋਣ, "ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਕੌਣ ਬਚਾਏਗਾ?" ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਕਮਲ-ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਰਮ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੈਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ ਕਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖ ਰਹੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਕਪੜੇ, ਗਹਣੇ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਵਿਖੇਰੇ ਹੋਏ, ਚਿਹਰੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਉਲਝੇ, ਜੁੜੀਆਂ ਕੰਪਦੀਆਂ, ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਠੀਆਂ ਜਿਵੇਂ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਲਾਟੀ ਨਾਲ ਉਲਝ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਣੀ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸੀ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਂਗ ਕਮਲ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਅੰਦਰ ਆਈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਕਪੜੇ ਵਿਖੇਰ ਗਏ, ਲਤਾ ਦੀ ਮਾਲਾ ਟੁੱਟੀ ਤੇ ਉਲਝੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅੰਗ ਨਿਰਮਲ, ਛਾਤੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਠ ਰਹੀ, ਦੰਦ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਤੇ ਉਹ ਖੜੀ, ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਂਗ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਪਸਰਾ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੀ ਖਬਰ ਦੇਵੇ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਣੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਲਤਾ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਆਲਿੰਗਨ ਕਰਦੀ।" "ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਚੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਅੰਦਰਲੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਖੀ, ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਨਾਲ ਢਹਿ ਗਏ।" "ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਰਾਤ ਦੀ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਅਚਾਨਕ ਆ ਕੇ, ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫੌਜਾਂ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਧੂੰਏ ਦੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀਆਂ, ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਤੁਰਦੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਛਾ ਗਈਆਂ।" "ਘਰ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਉਲਝੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਂਗਾਂ ਫੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।" "ਇਹ ਤਬਾਹੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਚੁੱਕੀ; ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰਨਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਵਾਂਗ ਹੈ।" ਇਵੇਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਿਕਤ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੱਤ ਹਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਢਹਿ ਚੁੱਕੀ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਜੰਗ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਾਂਗ, ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਿਆ। "ਦੇਵੀ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਖੜੀ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਈ?" "ਮੰਤਰੀ, ਨਾਗਰਿਕ, ਯੋਧੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ?" "ਜਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਪਲ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ; ਚੇਤਨਾ, ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਸਤੂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ।" "ਜੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਉਹੀ ਚੇਤਨਾ ਯਾਦ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੀ; ਉਸ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਥਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਬਾਹੀ, ਵਿਦਰ-ਵਿਰਹ, ਮਮਤਾ, ਜੰਗ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਰਾਜ-ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਮਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ।