ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪਿਤਾ ਜੀ! ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਨਰਮ ਘਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀਰ ਦੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਢੇਰੀਆਂ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਦੂਰੋਂ, ਲੰਬੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਧੂੰਆਂ ਦੀ ਨਦੀ ਉਪਰ ਵਗਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧੂੰਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਆਗੇ ਵਢਦੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਧੂੰਆਂ-ਨਦੀ, ਸੜਦੇ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਉਚੀ ਉਠਦੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਦੇ ਚਿੰਗਾਰੇ ਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਜਵਾਈ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀ ਸਾਰੇ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਹੁਣ, ਅੱਗ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਏ! ਹਾਏ! ਜਲਦੀ ਜਾਓ, ਸਰ, ਇਸ ਅੰਗਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਤੋਂ; ਇਹ ਢਹਿੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਅਹ! ਤੀਰ, ਪੱਥਰ, ਭਾਲੇ, ਜੈਵਲਿਨ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ—ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਅੱਗ ਤੇ ਧੂੰਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਕਲਾਉਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਹਵਾ-ਵਾਏ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਕਲਾਉਡਾਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਦੇ ਕੋਨਾਂ ਤੇ ਧੂੰਆਂ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਸੜੇ ਦਿਲ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ, ਸੜੀਆਂ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੂਰਾ ਖਾ ਲਿਆ। ਘਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਸਨ, ਹੁਣ ਸੜ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘਰਵਾਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਬੈਠੇ ਹੋਣ। ਬੱਚੇ, ਮਾਂ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞੇ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਂ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਤੇ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਥੀ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਵੱਲੋਂ ਡਰਾਏ ਹੋਏ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਗਰਜਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਅੰਗਾਰਾਂ ਤੇ ਸੜਦੇ ਕੋਲੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਾਏ, ਪੱਥਰ, ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਮੋਢੇ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਵੱਜਰ ਵਾਂਗ ਆ ਵਿਆ। ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਭੈਂਸ, ਉੱਟ, ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਭੇੜੀਆ—ਇਥੇ ਜੰਗ ਕਿੰਨੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸੜਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਚਿੜ-ਚਿੜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਰੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਦਾਨੀ ਕਮਲ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਣ। ਵੇਖੋ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜੀਭਾਂ ਚੁੰਨ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਹਾਏ, ਨਰਮ ਅੱਗ, ਘਾਹ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਟਿਕੀ, ਹਿਰਣ-ਆਖ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਮਤਾ ਦੇ ਫੰਦੇ ਕਿੰਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ। ਹਾਥੀ, ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗ ਲੱਗੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਟੋੜਦਾ ਹੈ; ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੋਖਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਧੂੰਆਂ, ਕਲਾਉਡਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਧੂੰਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਜੈਮਾਂ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ, ਨਾਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ। ਹਾਏ, ਇਹ ਵੈਰ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਨਿਆਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ; ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਲਿਆਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਫੁੱਲ ਬਿਖਰੇ, ਰਾਜ-ਪਥਾਂ ਤੇ ਕਦੇ ਸਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਅੱਧੇ ਸੜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਰਾਖ ਪਈ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਤੇ ਪੱਟ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਗਹਣੇ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆ ਗਏ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਏ। ਮਾਲਾ ਤੇ ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ—ਕਦੇ ਦਿਖਦੀ, ਕਦੇ ਲੁਕਦੀ—ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੀ ਗੁਲ-ਗੱਪੀ ਗਿਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੜੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦਬ ਗਈ, ਤੇ ਜਖਮੀ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ, ਲਹੂ ਵਿਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਹੰਝੂਆਂ, ਲਹੂ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਸੈਨਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛਦੀਆਂ ਹੋਣ, "ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਕੌਣ ਬਚਾਏਗਾ?" ਸੈਨਿਕ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਮ-ਵਾਂਗ ਨਰਮ ਤੰਗਾਂ, ਸੁਤੀਆਂ ਪਾਇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਤੇ ਕਪੜੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਗਲ, ਕਪੜੇ, ਗਹਣੇ, ਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਮੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਈਰਖਾ, ਲਟਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ, ਰਾਜ-ਲੜਕੀਆਂ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਲਾਟੀ ਵੱਲੋਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਰਾਣੀ, ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਮਲ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾ ਤੇ ਕਪੜੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਲਤਾ ਦੀ ਮਾਲਾ ਟੁੱਟੀ ਤੇ ਉਲਝੀ ਹੋਈ; ਆਪਣੀਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ, ਅੰਗ ਨਿਰਮਲ, ਛਾਤੀ ਡਰ ਨਾਲ ਉੱਘ ਰਹੀ, ਦੰਦ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ; ਉਹ ਅਸਮਾਨੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਂਗ ਖੜੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਹੇਲੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਅਪਸਰਾ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਰਾਣੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਆਈ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਲੱਭਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੀ ਲਤਾ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੀ।" "ਰਾਜ-ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ালী ਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ।" "ਅੰਦਰਲੇ ਵੱਡੇ, ਅਚਾਨਕ ਆਏ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੁਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਹਵਾ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ।" "ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਹਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਚਾਨਕ, ਰਾਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਲੀ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ, ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ।" "ਸਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੈਰੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਗ ਲਗੀਆਂ, ਧੂੰਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਚਾਵਾਂ ਗਰਜ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਹਿਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।