ਆਕਾਸ਼ ਅਣਗਿਣਤ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਣ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲਾਲ ਲਹੂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲਪਟਾਂ ਮਚਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦੇ ਹੋਏ ਲੁੜਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਗਜਾਂ ਦੇ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਯੋਧੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਭੱਜਦੇ ਚੋਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਥੇ-ਉਥੇ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਵਿਖਰੀ ਪਈ ਸੀ। ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਦ ਅੱਗ ਦੇ ਅੰਗਾਰੇ ਵਰਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਸੜਨ ਦੀਆਂ ਚਰਚਰਾਹਟਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲਪਟਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਆਕਾਸ਼ ਰਥਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਚੱਕਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸੂਰਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਸਾਰੀ ਲਾਲ ਸੜਦੇ ਕੋਲਿਆਂ ਦੇ ਟੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੜਦੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਚਰਚਰਾਹਟ ਵੀਣਾ ਵਾਂਗ ਵੱਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦ ਕਿ ਹਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਭਰੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਠ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਿਆਂ, ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਵਲੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਭੋਜਨ-ਥਾਲੀਆਂ, ਜੋ ਚਟਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਅੱਗ ਨੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵੱਡੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਰਚਰਾਹਟਾਂ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਗੱਜਣਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਲਪਟਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਈਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਹਾਰ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਵਿਦੂਰਥਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਜੋ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਧੰਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਚੀਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਹ ਭਰੀ: “ਹਾਏ! ਇਹ ਪਾਗਲ ਹਵਾ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਦੇ ਅੰਗਾਰੇ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਦੀ ਧੁੰਮ ਮਚੀ ਹੋਵੇ। ਹਾਏ! ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਿਮ ਵਾਂਗ ਠੰਢੀਆਂ ਨੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਚਨ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਏ ਪਿਤਾ! ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦੀ ਨਰਮ ਘਾਹ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀਰ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਵੇ।” ਇਕ ਲੰਬੀ, ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਨਦੀ ਉਪਰ ਨੂੰ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਨਦੀ, ਸੜਦੇ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੋਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ; ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਚਿੰਗਾਰੇ ਤੇ ਬੁੱਲਬੁਲੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਘਰ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਜਵਾਈ, ਪੁੱਤ ਤੇ ਧੀ ਸਾਰੇ ਸੜ ਗਏ; ਹੁਣ ਅੱਗ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਲੋਕ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ, “ਜਲਦੀ ਨਿਕਲੋ, ਮਾਲਕ, ਇਸ ਅੰਗਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰ ਤੋਂ; ਇਹ ਢਹਿ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ।” ਤੀਰ, ਪੱਥਰ, ਭਾਲੇ, ਸੂਲ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ—all ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀਆਂ ਝੜਾਂ ਅੱਗ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਮੋਮੱਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘੁੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੜਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਜੋ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸਨ, ਹਾਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਡਿੱਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਰਾਹਟ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਘਰੇਲੂ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਮਹਕਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਸੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਘਰਵਾਲੇ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਬੈਠਣ। ਬੱਚੇ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ, ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ, ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਾਥੀ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਲੋਂ ਭੱਜੇ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅੰਗਾਰੇ ਤੇ ਸੜਦੇ ਕੋਲੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੱਥਰ, ਜੋ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮੋਢੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਦੇ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਵੱਜਰ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ। ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਭੈਂਸਾਂ, ਊਠ, ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਭੇੜੀਆਂ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਰਸਤੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨਾਲ, ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ! ਸੜਦੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਰਾਹਟ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿਚ, ਔਰਤਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲ-ਫੁੱਲ ਲਗਦੇ ਹੋਣ। ਲਪਟਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਭਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਵਗਦੇ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਮਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਣ। ਪਤਲੀ ਲਪਟ, ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ, ਹਿਰਣ-ਅੱਖੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਹਾਏ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਿੰਨੇ ਅਟੱਲ ਹਨ! ਹਾਥੀ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਅੱਗ ਲੱਗੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਪਾੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁੰਡ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧੂੰਆ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਚੰਚਲ ਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ, ਅੱਗ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਖਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਧੂੰਆ, ਚਮਕਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਣ। ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਪੀਲਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਲਈ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣ। ਹਾਏ! ਇਹ ਵੈਰ ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਨਿਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਰਮ ਨਹੀਂ; ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗਹਣੇ ਢੀਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਫੁੱਲ ਵਿਖਰ ਗਏ, ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਹੁਣ ਅੱਧ-ਸੜੀਆਂ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਵਿਚ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਰੱਖ ਤੇ ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਮਰਾਂ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਗਹਣੇ ਹਥਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਝੁਕਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵਿਖਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ, ਕਮਰ ਤੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਜ਼ਾਹਰ, ਕਦੇ ਲੁਕਦੀ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੀ ਧੁੰਮ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਬੇਹੋਸ਼ ਯੋਧੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਹੰਝੂਆਂ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆ ਟਿਕੇ, ਜਦ ਸੈਨਿਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹੋਣ, “ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਕੌਣ ਬਚਾਏਗਾ?” ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਕਮਲ ਦੀ ਵਰਖਾ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਨਾਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਨਰਮ, ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਚੇ ਪਾਜੇਬ, ਤੇ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਸਫ਼ੈਦ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ, ਧੂੰਆ, ਹਥਿਆਰ, ਵਿਧੰਸ ਤੇ ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਜੰਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਪੂਰੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਜੀਵ, ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ, ਇਸ ਮਹਾਂ ਵਿਧੰਸ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ।