ਇੱਕ ਅਣਜਾਣਾ ਵਿਅਕਤੀ ਜਦੋਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ “ਚੂੜੀ” ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਅਗਿਆਨੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਮਹਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਹਾਲਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀਆਂ, ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਜਾਂ ਗੇਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਹ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਚੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ “ਮੈਂ” ਆਦਿ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਅਸਲ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਸੁਣੋ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ: ਹਰ ਥਾਂ, ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਚੇਤਨਾ ਸਭ ਥਾਂ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਾਰਵਭੌਮ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਅਸਲ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ,” ਤਾਂ ਉਹ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਮਾਯਾ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਖ਼ਾਮੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਅਸਲ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਅਸਲਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ; ਸੁਣੋ, ਇੱਥੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਆਤਮ-ਭੂਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੀ ਅਨੁਭਵ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਹੋ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਸਲ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲ ਹੋ; ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਅਸਲਤਾ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੰਸਾਰ-ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਸਲ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲ ਹੋ; ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਸਭ ਸੁਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਕਰਕੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਇਹੀ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਕਰਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨੀਂਦ-ਰਹਿਤ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਚਲੋ, ਇਹ ਤਾਂ ਹੋਇਆ; ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਤੁਸੀਂ ਜਾਗਣਾ ਸਮਝਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੋਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਝੂਠਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸੁਖ। ਸਭ ਕੁਝ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ; ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜਿਹੜਾ ਪਦਾਰਥ ਪਾਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਜਿਹੜਾ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੇਵੀ ਗਿਆਨ ਨੇ ਵਿਦੁਰਾਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਮ੍ਰਿਤਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਸੀ। “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡਾ ਵਰਣਨ ਖੇਡ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵਿਦਯਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋਵਾਂਗੇ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਰਸਵਤੀ ਵੱਲੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਵਿਦੁਰਾਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਲਾਭ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਹਾਂ; ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਐਸਾ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਮਾਤਾ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਦਿਓ; ਇੱਕ ਭਗਤ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਵਰ-ਦਾਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਜਾਵਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੱਚੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਉਣ; ਮੈਨੂੰ ਦਇਆ ਦਿਖਾਓ। ਆਓ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰੋ; ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਜਾਣ ਲਓ, ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਆਸ਼੍ਰਯ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ।” ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਮਹਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਰਨਾ ਪਵੇਗਾ; ਤੁਹਾਡਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾਵੋ; ਲਾਸ਼ਾਂ ਬਣ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਆਏ, ਤੁਸੀਂ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ; ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਘੋੜਾ ਇੱਕ ਰਸਤਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਊਠ ਅਤੇ ਗਧਾ ਦੂਜਾ, ਹਾਥੀ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਮਦ-ਸिक्त ਹਨ—ਹੋਰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਪਰ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੱਡੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਫੌਜ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਰ, ਚੱਕਰ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਲੋਹ ਦੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕਲਪ-ਅੰਤ ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਦਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਝੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀ ਹੈ; ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਧੂੰਆਂ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਸ਼ੀ-ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਗਰੁੜਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਕਸ਼ ਚੀਖਾਂ ਵਿਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਰਹੇ ਹਨ; ਬਾਹਰ, ਵੱਡਾ ਹਲਚਲ ਉੱਠ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰ ਰਹੀ ਹੈ।