ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਨਿਰਮਲ ਹੀਰਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੋਸ਼ਨੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਇਹ ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਿੰਡ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ, ਮੰਡਪ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਾਜਸੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਰਾਜਸੀ ਮੰਡਪ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਰੂਪ ਰੌਣਕ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇਰਾ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਮੌਜੂਦ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੰਡਪ ਅੰਦਰਲੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਡਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰ, ਨਾਂ ਜੰਗਲ, ਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਨਾਂ ਬੱਦਲ, ਨਾਂ ਦਰਿਆ, ਨਾਂ ਸਮੁੰਦਰ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਨਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵ, ਨਾਂ ਪਹਾੜ। ਜੇ ਐਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਇਹ ਸਾਥੀ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ? ਦੱਸੋ ਮੈਨੂੰ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨ-ਆਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦਾ ਆਪਾ ਨਿਰਮਲ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਕਿਵੇਂ ਉੱਠ ਸਕਦੀ? ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਪ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦੀ? ਜਦੋਂ ਅਸੱਤ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭ੍ਰਾਂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ? ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਮੁੜ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ? ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ। ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਸਾਰ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਰਮਲ, ਜਾਗਰੂਕ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਉਂ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਢਲ ਗਿਆ; ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਸਭ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਧੁਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਇਹ ਕਟਕਟ ਸੱਚਾ ਤੇ ਠੋਸ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਡਰਾਉਣੀ ਪ੍ਰੇਤ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੌਤ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਭਟਕੇ ਮਨ ਲਈ, ਅਸੱਤ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਪਿਆਸ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਜੀਵਤ ਨੂੰ ਅਸਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ, ਮੂਰਖ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ‘ਚੂੜੀ’ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਸੋਨਾ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ; ਐਸੇ ਹੀ, ਅਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਮਹਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਤੱਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਾਣ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ‘ਮੈਂ’ ਆਦਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਸਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ—ਸੁਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ, ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਚੇਤਨਾ-ਰੂਪ ਆਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ, ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਉਸਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਨਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਪਨ-ਆਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮਨੁੱਖ ਹਾਂ,’ ਤੇ ਇਹ ਤਸਦੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੋਚੀ ਹੋਈ ਪਾਸੀ ਦੇ ਏਕ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਮਾਤ੍ਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਖ਼ਾਮੀ ਹੈ? ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਰੂਪ ਹਨ; ਸੁਣ, ਇੱਥੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਆਪੋ-ਆਪ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਨੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤਜਰਬਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਹੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲ ਹਾਂ, ਐਸੇ ਹੀ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲ ਹੈਂ; ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਰਸਪਰ ਅਸਲਤਾ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸੰਸਾਰ-ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲ ਹੈਂ; ਇਹੀ ਸਭ ਸੁਪਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਲਈ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸਦੀ ਅਸਲਤਾ ਕਰਕੇ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ, ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਅਸਲਤਾ ਕਰਕੇ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਲਈ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਹਨੂੰ ਤੂੰ ਜਾਗਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ, ਜਾਣ ਕਿ ਉਹ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮੋਹਕ ਹੈ, ਪਰ ਝੂਠਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਦਾ ਸੁਖ।