ਮੈਂ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਤੋਖ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਭਰਮ ਤੇਰਾ ਸੀ—ਜੋ ਵੱਡੀ ਚੰਚਲਤਾ, ਅਨੇਕਾਂ ਚੇਤਨਾਂ ਤੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਭਰਮ ਲੰਮਾ ਚਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਪਲ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਇਹ ਗਿਆਨ ਆਪ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਇੱਕ ਭਵਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੂਜੇ ਭਵਰ ਵਿਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਜਨਮ ਛੱਡ ਕੇ ਜਲਦੀ ਦੂਜੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਭਵਰ ਹੋਰ ਭਵਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵਧਦੀ ਜਾਂ ਘਟਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਜਾਲ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਇਹ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਸੌ ਸਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਵਿਚ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਵਾਰ ਵਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਕੰਧਾਂ, ਹਾਲ ਤੇ ਕਮਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਵਿਚ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭਰਮ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰਸ ਬਿਗੜਨ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਨੱਚਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਿਰ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭਰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਸਭ ਭਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਕਦੇ ਜਨਮਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਮਰਿਆ। ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ। ਤੇਰੀ ਅਸਲੀ ਫਿਤਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਹੀਰੇ ਜਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਤੂੰ ਇਹ ਰੂਪ ਹੈਂ; ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਿੰਡ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ, ਮੰਡਪ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਾਜਸੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਰਾਜਸੀ ਖੇਡ ਦਾ ਮੰਡਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ, ਤੇਰਾ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵੀ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਵੀ ਘਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਖੜੇ ਹਾਂ, ਉਥੇ ਮੰਡਪਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਡਪਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ; ਨਾ ਜੰਗਲ, ਨਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਨਾ ਬੱਦਲ, ਨਾ ਦਰਿਆ, ਨਾ ਸਮੁੰਦਰ। ਉਥੇ, ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੀਵ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜੇ ਇਹ ਐਸਾ ਹੈ, ਤਾں ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ? ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅਸਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਦੱਸੋ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਜਾਣਨ ਜੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦੀ ਆਤਮਾ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਰਮ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਸੱਪ ਕਿਵੇਂ ਫਿਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਝੂਠ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਰਮ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਕੇਵਲ ਉਸ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ। 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਸੰਸਾਰ' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਮਨ ਵਿਚ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ; ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਸਭ ਸੰਗਤਿ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਮਧਮ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਚਲੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਮਨ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾਈ, ਜੋ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਪਰ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਡੈਵ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੌਤ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ-ਭਰੇ ਮਨ ਲਈ ਇਹ ਝੂਠਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ ਹਿਰਣ ਲਈ ਤਰਸ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਝੂਠਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਰਗਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮੌਤ ਜੀਵ ਲਈ ਅਸਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਅਸਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ ਅਸਲ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜੋ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੂੜੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕੇਵਲ 'ਚੂੜੀ' ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਅਗਿਆਨੀ ਆਦਮੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਮਹਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀਆਂ, ਮੋਰ ਦੇ ਪੰਖ, ਜਾਂ ਗੇਂਦਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭਰਮ ਅਸਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, 'ਮੈਂ' ਆਦਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਲੰਮਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਅਸਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਸੁਣ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਸਤਿਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਕ ਵਿਅਪਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਫਿਤਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਸੁਪਨਾਵੀ ਆਦਮੀ ਉਥਲੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਮੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਦਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਪਨਾਵੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; 'ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਪਨਾਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਆਦਮੀ ਹਾਂ', ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਆਦਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀਅਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਜੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਲੋਕ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਭਰਮ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀ ਖੋਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਰਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।