ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਨਮੋਹਣੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ ਕismet ਸੀ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਠਗਣੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਕਿਸਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਭੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਤੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵੱਲੀ ਜਿਹੀ, ਜੋ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਗੁਹਾ ਤੋਂ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਪੱਤੇ ਦੇ ਕੋਨੇ ਤੇ ਲਟਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੂੰਦ ਵਰਗਾ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ, ਮਾਨੋ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਜਾਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਅਕਤੀਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਸਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜੋ ਅਦਵੈਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ, ਹੇ ਮੁਨਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਸੀਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਨਿਰਣੈ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਹਵਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ ਜਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਨ ਪਤਝੜ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਛਿਨ-ਭੰਗੁਰ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਵਿਲਗ, ਤੇ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚੰਚਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦੀ ਪਰਛਾਈ ਜਾਂ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਲੜੀ ਫੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਛੱਡਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਖਾਲੀ ਜੀਵਨ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਰਖ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲੱਭਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਖੱਚਰ ਦੀ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਘੋੜਾ। ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਲਹਿਰਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਠਦੀਆਂ ਤੇ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਵੱਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ—ਵਾਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਦਰੱਖਤ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹੀ ਸੱਚੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾਹ ਚੱਲੇ। ਜੋ ਪੁੰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੱਚੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਗਧੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਵਿਵੇਕੀ ਲਈ ਭਾਰੀ, ਗਿਆਨ ਰਾਗੀ ਲਈ ਭਾਰੀ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਭਾਰੀ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਭਾਰ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਰੂਪ, ਆਯੁ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਕਰਮ—ਸਭ ਮੂਰਖ ਲਈ ਭਾਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਜਦੂਰ ਲਈ ਭਾਰ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਚੰਚਲ ਮਨ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਘਰ ਹੈ; ਆਯੁ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀਟ, ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਘੋਸਲਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਥਕਾਵਟ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਕਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਨਮ ਦਾ ਗੱਡਾ ਖੋਦਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘੋੜੇ ਦੀ ਕਬਰ ਖੋਦੀ ਜਾਵੇ। ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ, ਜਿਹੜੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਤੇ ਤਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਰ ਕਠੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦਰੱਖਤ ਦੀਮਕਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ, ਘਮੰਡ ਨਾਲ ਫੂਲ੍ਹੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਤੱਕਦੀ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਵਧਾਪਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ, ਐਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਰੂਪ-ਮਾਯਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ, ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਮਾੜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ। ਇਹ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਵਧਾਪੇ ਵਲੋਂ ਸੁੱਖ-ਹੀਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਦੋਹਾਂ ਵਲੋਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ; ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਇੰਨੀ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਮੌਤ ਵਲੋਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਆਯੁ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਣਥੱਕ ਭਟਕਦੀ ਤੇ ਵਧਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਝੂਠਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੁਖਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਦੁਖੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਤੜਫਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਖ, ਰੋਗ ਤੇ ਹਰੇਕ ਯਤਨ ਉਪਜਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਵੱਡੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨਿ, ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਪੀਂਦਾ, ਤੇ ਸੁਖ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਲੰਮਾ ਜਾਲ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ, ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਜਾਲੀ ਵਾਂਗ ਬੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਵੀ ਵੱਡੇ, ਕਰੜੇ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਖਦੀਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਚੰਦਨੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਸਿੰਘ-ਮੁਖੀ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬੱਦਲ ਦੀ ਪਤਝੜ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਨਾ ਮੈਂ ਰਾਮ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਵਾਸਨਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਤਵਗਿਆਨੀ ਮੁਨਿ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੈਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ, ਭੋਗਿਆ ਜਾਂ ਲਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ; ਅਸਲਤਾ ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ, ਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਧਨ ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨਿ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਬੱਦਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਲੜੀ ਵੀ ਖਿੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਵੱਲੀ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਗੁਆ ਕੇ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਬੁਝੀ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਛੇਤੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜਾਹਟ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਸਿੰਘ ਉੱਚੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਦਹਾੜਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀਆਂ ਡੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿਰੋ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ, ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਫਾਹੇ ਨਾਲ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਸੁਖ, ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗਿਆਨਮਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।