ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਦੇ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਸੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹਲ ਹੈ। ਉਸੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਚੱਕਰ ਵੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਹੀ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੁੱਚਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਭ੍ਰਮ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਦੱਸ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਿੱਘਨ-ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ। ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੈਰੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਈ; ਉਸ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਘਰ ਆ ਗਿਆ। ਘਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੇਰੀ ਹੈ—ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਨੂੰ ਖਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਸੁੱਚੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਭ੍ਰਮ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਲੰਬਾ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਓਸੇ ਪਲ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਇੱਕ ਭੰਵਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧਾਰ ਇੱਕ ਜਨਮ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਚਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਭੰਵਰ ਹੋਰ ਭੰਵਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਜਾਲ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਂ, ਮਹਲ ਤੇ ਕੋਠੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਦ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਨੱਚਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕੱਟਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਭਾਰੀ ਭ੍ਰਮ, ਕਈ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨਾਂ ਤੂੰ ਕਦੇ ਜਨਮਿਆ, ਨਾਂ ਮਰਿਆ। ਤੂੰ ਸੁੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਤੇਰੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੇ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਰਤਨ ਜਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਨਾਂ ਤੂੰ ਇਹ ਹੈਂ; ਨਾ ਇਹ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਿੰਡ ਹਨ, ਨਾਂ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਹਾਂ। ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ, ਮਹਲ ਦੇ ਖੁੱਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਾਜਸੀ ਖੇਡ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਰਾਜਸੀ ਖੇਡ ਦਾ ਮਹਲ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਲੀ ਪਾਸੇ, ਤੇਰਾ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਸੰਸਾਰ, ਜਿਸ ਘਰ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਥਾਂ ਅਸੀਂ ਖੜੇ ਹਾਂ—ਉਹਨਾਂ ਮਹਲਾਂ ਲਈ, ਅੰਦਰਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ਹਿਰ; ਨਾ ਜੰਗਲ ਹਨ, ਨਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਨਾ ਬੱਦਲ, ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ। ਉਥੇ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਲੀਪਨ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਏ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੇ ਇਹ ਸੇਵਕ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਕੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ? ਉਥੇ ਸੰਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਝੂਠ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਇਹ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਜਾਣਨਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸੁੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਆਤਮਾ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦਾ ਆਤਮਾ ਸੁੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਮਿਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੱਪ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ। ਜਦੋਂ ਝੂਠੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭ੍ਰਮ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ ਪਛਾਣ ਲੈਣ 'ਤੇ ਮਨ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ। 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਸੰਸਾਰ' ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਚੇ, ਜਾਗਰੂਕ, ਨਿਰਮਲ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਿਆ; ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਸਭਾ-ਜਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਮਧੁਰ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਜਾਗਰੂਕ, ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਾਰ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਸਥਿਰ ਹੈ—ਚਟਾਨ ਵਾਂਗ ਠੋਸ ਤੇ ਅਸਲੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਭੂਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੌਤ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੇ ਮਨ ਲਈ, ਅਸਲੀਅਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਸਾਰ ਹਕੀਕਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਾਜ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਪਿਆਸਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ, ਭੁਲੇਖੇ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਝੂਠਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਸਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਐਸੇ ਹੀ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।