ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਰਸਵਤੀ ਜੀ ਆਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰ।" ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਸਪਰਸ਼ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਰਸਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਉਭਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਸਪਸ਼ਟ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕਲੌਤਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਖੇਡਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯਤਨ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹਾ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਮੈ ਰਾਜ—ਇਹ ਦੋਵੀਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ—ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੀ ਲੰਘਿਆ ਹੈ? ਪਰ ਇੱਥੇ, ਅੱਜ, ਮੇਰੇ ਸੱਤ ਦਹਾਕੇ ਜੀਵਨ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ: ਆਪਣੇ ਪਰਦਾਦਾ ਨੂੰ, ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ।" ਉਹ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੌਤ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਇਸ ਘਰ ਵਿਚ—ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਘਰ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਕਾਸ਼ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਿਲ ਹੈ; ਉਸ ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ, ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਹੈ।" "ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਉਥੇ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਭਰਦਾ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ, ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਅਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਇਹ ਝਲਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਛਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੁਰਖ ਹਨ।" "ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਬਚਾ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬਠਾ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਫਿਰ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।" "ਯਜਨ ਕਰਦੇ, ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ, ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ, ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੱਤ ਦਹਾਕੇ ਲੰਘ ਗਏ।" "ਹੁਣ, ਇਹ ਵੈਰੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਈ, ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਮੁੜ ਘਰ ਆ ਗਿਆ।" "ਇਹ ਦੋਵੀਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਘਰ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਚਾਹੀਦੇ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮੇਰੀ ਹੈ—ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਕਮਲ ਖਿੜਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਹੁਣ, ਮੇਰਾ ਲਕੜਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ, ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਮੈਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਾਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵਰਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਤੋਖ ਵਿਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦੀ, ਲੰਬੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਪਲ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਪਲ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਝੀ ਆਪ ਉਭਰ ਆਈ।" "ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਇੱਕ ਘੁੰਮਣੀ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਘੁੰਮਣੀ ਵਿਚ ਤੁਰੰਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਘੁੰਮਣੀ ਹੋਰ ਘੁੰਮਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਕੇ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਂ ਅਲੱਗ, ਕਈ ਵਾਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।" "ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪਲ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੋਝੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਇਹ ਜਾਲ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।