ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹਾਂ ਅੱਗੇ ਦੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਨੋ ਦੋ ਚੰਨ ਮਾਊਂਟ ਮੇਰੂ ਦੇ ਜੁੜੇ ਚੋਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਗ ਆਏ ਹੋਣ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਐਸਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੁਝ ਪਲ ਲਈ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਵਿਛੌਣ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸੁੱਤੋਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਹਾਰ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਹਿਨੇ, ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮਠੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਲਈ। ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਵਿਛੌਣ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਕਮਰ ਤੋਂ ਕਪੜਾ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਹ ਨਮਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬੋਲੇ: ‘‘ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ! ਤੁਸੀਂ ਚੰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ, ਜੋ ਜਨਮ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਗੂੰਜ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਰੇਕ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਠੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜਾ ਕੋਈ ਖਿੜਦਾ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਮੰਤਰੀ ਜਾਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਦੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਿਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਠੀ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ‘‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ, ਤੇ ਕਦੋਂ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਲਿਆ?’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ‘‘ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਸੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਨਾਮ ਸੀ ਕੁੰਦਰਥ। ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਭਦਰਥ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਭਦਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼੍ਵਰਥ, ਵਿਸ਼੍ਵਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ। ਬ੍ਰਿਹਦਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਸਿੰਧੁਰਥ, ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ੈਲਰਥ, ਫਿਰ ਕਾਮਰਥ, ਫਿਰ ਮਹਾਰਥ। ਮਹਾਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼੍ਨੁਰਥ, ਵਿਸ਼੍ਨੁਰਥ ਤੋਂ ਕਾਲਰਥ, ਕਾਲਰਥ ਤੋਂ ਸੂਰ੍ਯਰਥ, ਤੇ ਸੂਰ੍ਯਰਥ ਤੋਂ ਨਭੋਰਥ ਹੋਏ। ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਭੋਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਥੀ ਮਧੁਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੰਨ। ਉਹ ਵਿਦੁਰਥ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੰਚੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੁਮੀਤਰਾ ਹਨ, ਜੋ ਗੌਰੀ ਵਰਗੀ ਗੋਰੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਹਾ (ਕਾਰ्तਿਕੇਯ) ਮਾਤਾ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਜਦ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਨ, ਰਾਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਤਦੋਂ ਤੋਂ, ਰਾਜਾ ਵਿਦੁਰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਫਲ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਕਈ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹੀਆਂ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਦੁਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਦੋਵੇਂ ਚੁੱਪਚਾਪ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਆਪ ਯਾਦ ਕਰ, ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ।’’ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਹੱਥ ਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪਰਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਕਏ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਅਕੇਲਾਪਨ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸਮਰਾਟਤਾ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਯਤਨ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਜਾਣ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਬੋਲੇ: ‘‘ਹਾਏ! ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤਾਂ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਕੀ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਸ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੀ ਲੰਘਿਆ ਹੈ? ਪਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਮੇਰੇ ਪਰ-ਦਾਦਾ, ਮੇਰਾ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਦੋਸਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—all ਕੁਝ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਮੌਤ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਈ, ਉਸ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ—ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਉਸ ਘਰ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸਥਾਨ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਘਰ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ, ਤੇਰੀ ਆਤਮਾ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਹੈ। ਉਸੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਤੇਰਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ-ਝਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਮੇਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ। ਮੈਂ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ, ਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਪ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਮੈਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਰਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਯਜਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ। ਹੁਣ ਇਹ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘਰ ਪਰਤ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵੀਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੇਰੀ ਹੈ—ਉਹ ਗਿਆਨ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਨੂੰ ਖਿੜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ, ਸਰਸਵਤੀ ਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ।