ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਭਵਰਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਨਾ ਹੈ—ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਮਣੀ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਕਈ-ਕੋਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ। ‘ਸੰਸਾਰ’ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਸਮਝਣ ਨਾਲ, ‘ਤੂੰ’ ਜਾਂ ‘ਮੈਂ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਹਰ ਥਾਂ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ, ਜਦੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੁਣ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾ, ਵਿਚਾਰ, ਯਾਦ, ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਥੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ—ਤੂੰ ਦੱਸ, ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਮਲ-ਮਹਿਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੇ ਉਗਮ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਨਰਮ, ਨਿਸ਼ਪਾਪ, ਸੁਗੰਧਤ ਸੀ, ਹੌਲੀ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਹਵਾ ਨਾਲ; ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਬਦਲ ਗਈ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਰੋਗ ਤੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਸੰਤ ਦੇ ਬਲਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਸਵੇਰੇ ਖੁਲਦੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ। ਲੀਲਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਾਂਗ ਠੰਡੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਆਸਨਾਂ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੋ ਚੋਟਿਆਂ ਤੇ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੇਜ ਤੋਂ ਉਠਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਮਾਲਾ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕਪੜੇ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਾਜ਼ਾ ਖਿਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁਚਾ ਲਿਆ। ਜਮੀਨ ਤੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਵਿੱਚ, ਗੱਦੇ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਤੋਂ ਕਪੜਾ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਉਹ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ: “ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ ਤੁਹਾਡੀ, ਹੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਵੀਆਂ, ਜੋ ਜਨਮ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਜਲਣ ਵਾਲੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ; ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁਚਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਕਮਲ’ ਦੋ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ, ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ, ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਜਾਗਰਤ ਕੀਤਾ। ਮੰਤਰੀ ਜਾਗਿਆ, ਦੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਸਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਮਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਕਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਦੋਂ ਜਨਮਿਆ?” ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਲ ਕੇ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ; ਸੋ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।” “ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਨਾਮ ਕੁੰਦਰਥਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਿਹਰਾ ਵਾਲਾ ਭਦਰਰਥਾ ਸੀ; ਭਦਰਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਰਥਾ, ਵਿਸ਼ਵਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਿਹਦਰਥਾ। ਬ੍ਰਿਹਦਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਿੰਧੁਰਥਾ; ਸਿੰਧੁਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੈਲਰਥਾ; ਸ਼ੈਲਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਮਰਥਾ; ਕਾਮਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਥਾ। ਮਹਾਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਨੁਰਥਾ; ਵਿਸ਼ਨੁਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਲਰਥਾ; ਕਾਲਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੂਰਿਆਰਥਾ; ਸੂਰਿਆਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਭੋਰਥਾ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਭੋਰਥਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ, ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦ। ਉਹ ਵਿਦੁਰਥਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੁਮੀਤਰਾ, ਜੋ ਗੌਰੀ ਵਾਂਗ ਗੋਰੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਹਾ ਹੋਰ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ, ਜਦ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ; ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ, ਜਦ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਰੁੱਖ ਫਲਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਦੋ ਰਾਣੀਆਂ—ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕਠੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹੀਆਂ—ਸਮ੍ਹੇ ਆਈ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਦੁਰਥਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਜ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਚੁੱਪ ਚਾਪ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਜਮੀਨ ਤੇ ਕਮਲ-ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ। “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਪਿਛਲਾ ਜਨਮ ਆਪ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰ,”—ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਮਿਟ ਗਈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਉਭਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ; ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਰਾਜਗਦੀ ਅਤੇ ਖੇਡ-ਕ੍ਰੀੜਾ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯਤਨ ਦੇ ਖੇਡ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਰਲੇ ਵਿਰਲੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੋਲਿਆ: “ਹਾਏ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਹਨੂੰ ਇੱਥੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੀ ਲੰਘਿਆ ਹੈ? ਪਰ ਅੱਜ, ਇੱਥੇ ਸੱਤ-ਦੱਸ ਸਾਲ ਮੇਰੀ ਉਮਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਵੱਡੇ ਪਿਤਾ, ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੌਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਲੰਘਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ—ਚਾਹ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਕਾਸ਼ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਘਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।