ਜੋ ਜੀਵ ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਹੋਈ। ਇਥੇ, ਯਾਦاشت ਹੀ ਇਸ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਮੌਤ ਦੀ ਮੂਢਤਾ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤਤ ਨੂੰ ਮੁਢਲਾ ਅਵਸਥਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ—ਇਹ ਚੇਤਨ ਤੇ ਜੜ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਵੇਲੇ, ਇਹੀ ਭਟਕਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਜਾਗਣ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਦਿਸਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਜੀਵ ਆਦਿਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਅਜੇ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸੇ ਨੂੰ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਦੇਹ-ਬੋਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਅਨੁਭਵ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਫ ਭਰਮ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ—'ਮੈਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ'; ਜੀਵ, ਜੋ ਢਾਂਚੇ ਵਾਂਗ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼-ਸਵਰੂਪ ਆਪੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਪਹਾੜ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ—ਇਹ ਸਭ ਬੁਢਾਪੇ, ਮੌਤ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬੀਮਾਰੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ, ਖੇਤਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ-ਉਤਰਦੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ—ਇਹ ਸਭ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 'ਮੈਂ ਇਸ ਪਿਓਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਧਨ ਹੈ'—ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਾੜਾ ਕਰਮ'—ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵ, 'ਮੇਰਾ' ਦੇ ਭਰਮ; ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, 'ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਜਵਾਨ ਹਾਂ'—ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਉੱਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਹਿਲਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭਾਰੀ ਛਾਂ ਨਾਲ, ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਰੇਸ਼ਮ ਵਰਗੇ ਗੁਲਾਲ ਨਾਲ, ਤੇ ਜਾਦੂਈ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਕਮਲ-ਝੀਲਾਂ, ਮੇਰੂ ਆਦਿਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਮਨ-ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਪਲਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਨਵੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਅੰਡੇ ਦੇ ਉਤਪੱਤਿ ਸਮੇਂ, ਇਹੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਮਰੁਤ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਤੇ ਸੂਰਜ, ਮੇਰੂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਖੰਡ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਅਜੇ ਵੀ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਭ ਪਾਇਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਸੋਚੋ। ਜੋ ਚੇਤਨ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਓਹੀ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਚੇਤਨ-ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਓਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਭੰਵਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਖਰਾ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਹੈ, ਵੱਖਰਾ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਣਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਆਪਾ-ਰੂਪੀ ਰਤਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ। 'ਸੰਸਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਨਾ 'ਤੁਸੀਂ' ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਨਾ 'ਮੈਂ'। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਲੀਲਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹਰ ਥਾਂ ਅਣਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਤੇ ਜਦੋਂ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ, ਵਿਚਾਰ, ਯਾਦ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਰੁਕਦਾ ਨਹੀਂ—ਫਿਰ ਦੱਸੋ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਵੱਲੋਂ, ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰਸਤੇ ਇਹ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵੀਆਂ ਅੰਦਰ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਕਮਲ-ਮਹਿਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਤੇ ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਦੇ ਉਗਣ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਨਰਮ, ਨਿਰਮਲ, ਸੁਗੰਧੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਵੀ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੀ ਬਾਗ ਵਾਂਗ, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਸੰਤਕਾਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਸਵੇਰੇ ਖਿੜਦੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਚੰਦਨੀ ਵਰਗੀ ਠੰਢੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਦੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਹਲੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਚੰਦ ਮੇਰੂ ਦੇ ਜੁੜੇ ਚੋਟਿਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਿਲ ਗਏ ਹੋਣ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੇਜ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਗਦਾ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੀ ਮਾਲਾ, ਹਾਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਠੀਕ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਤਾਜ਼ੇ ਖਿੜੇ ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਮੱਠੀ ਲੈ ਆਇਆ। ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਗੱਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਦਮਾਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਤੋਂ ਕਪੜਾ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਹ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ। "ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਚੰਦ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ, ਜਨਮ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੇ ਤਪਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ; ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਭੱਜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹੋ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮੱਠੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਣਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖਿਲਾਰਾ ਦਰਖ਼ਤ ਦੋ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਜਨਮ ਕਥਾ ਲੀਲਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ, ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੋਲ ਖੜੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਜਾਗ ਕੇ, ਉਸ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਦੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮੱਠੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਣਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਵੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ, ਤੇ ਇਥੇ ਕਦੋਂ ਜਨਮੇ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਹੇ ਦੇਵੀਆਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ; ਸੋ, ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਕਥਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।