ਰਾਮਾ, ਇਹ ਮਨ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ। ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਮਨ ਇਹ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭ੍ਰਮ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਨ ਲਈ, ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜਗਤ ਕਦੇ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਕਦੇ ਯੁਗਾਂ-ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਬਣਦਾ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਲਈ ਪਲਕ ਝਪਕਦੇ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਕਈ ਯੁਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣ। ਮੌਤ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਸੁਣ। ਮੌਤ ਆਦਿਕ ਦੀ ਜੋ ਮੋਹ ਮੂੜਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਲਯ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਮੂਲ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਰਾਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਮਨ-ਰੂਪ ਮਹਾ-ਆਤਮਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੋਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਹਾ-ਆਤਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ, ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸ਼ਰੀਰ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਥੇ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਸਦਾ ਆਤਮਾ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰੀਰ ਰਹਿਤ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਹੋਣ? ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਹੁਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਹੀ ਇੱਥੇ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੀਵ ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦਾ ਜਾਪੇ, ਪਰ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਿਆ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਮੁਢਲੀ ਅਵਸਥਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਅਵਸਥਾ ਆਕਾਸ਼, ਮੁਢਲਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਜਿਹੜੀ ਜੜ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਦੋਹਾਂ ਹੈ, ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾ-ਤੱਤ ਜਾਗਣ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਿਰਿਆ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਅਵਿਭਾਜਤ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਹੜੀ ਅਜੇ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਫਿਰ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਾਹਤਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਉਥੇ ਹੀ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਹਾਂ"; ਜੀਵ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼-ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਪਹਾੜ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਜਰਾਬ, ਮੌਤ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ, ਖੇਤਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। "ਮੈਂ ਇਸ ਪਿਉ ਤੋਂ, ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਧਨ"—ਇਹ ਜਿਹੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। "ਇਹ ਮੇਰਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ, ਇਹ ਮਾੜਾ ਕਰਮ", "ਮੇਰਾ" ਦੀਆਂ ਗੱਥਣੀਆਂ, "ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਂ"—ਇਹ ਸਭ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਝ, ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਦਾ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ। ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਤੇ ਜਾਦੂਈ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ ਹੋਇਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਕਮਲ-ਤਾਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੇਰੂ ਆਦਿਕ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀਆਂ ਇਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਡੇਲੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਦੇ ਕਮਲ-ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਲੁਕਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਨਵੇਂ ਜਗਤ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਮਰੁਤ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸੂਰਜ, ਮੇਰੂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਟਾਪੂ ਤੇ ਜਗਤ ਆਏ ਤੇ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਅਸਲਤਾ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਕੌਣ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ—ਹੁਣ ਇਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੁਮਰ ਵਗੂੰ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਵੱਖਲੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਹੜਾ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਹੈ, ਵੱਖਲਾ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਵਾਹਰ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਚਾਨਣ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਣਕਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ। "ਸੰਸਾਰ" ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਲਈ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ "ਤੂੰ" ਜਾਂ "ਮੈਂ" ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਲੀਲਾ ਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਂਗ ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ-ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਤੇ ਉਥੇ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨੁਭਵ, ਵਿਚਾਰ, ਯਾਦ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਆਲੌਕਿਕ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਦੱਸੋ, ਕਿਵੇਂ, ਕਿਸ ਵਲੋਂ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਰੁਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਅੰਦਰ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਮਲ-ਮਹਿਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਦਰ ਬੜਾ ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਦੋ ਚੰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਨਰਮ, ਨਿਰਮਲ, ਸੁਗੰਧੀ, ਹੌਲੇ ਤੇ ਠੰਢੇ ਬੁੱਕੇ ਨਾਲ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਦਾਨ ਵੀ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਿਲ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਬਾਗ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਸਵੇਰੇ ਖਿੜਦੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਚਾਂਦਣੀ ਵਰਗ ਠੰਢੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਜਾਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।