ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਜਦੋਂ ਬੰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਲੁਕਣਾ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸrishti ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਵੈਤ-ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ। ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮਨ ਦਾ ਆਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਆਕਾਸ਼ - ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨ-ਦੇਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ-ਦੇਹ ਧੂੜ ਦੇ ਇਕ ਜਰਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੀਜ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਵੇਂ ਅੰਕੁਰ ਵਿੱਚ ਰਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੈ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੱਥਰ ਬਣ ਕੇ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨਮੌਜੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਬੇਅੰਤ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਇਕ ਨਣ੍ਹੇ ਜਣੇ ਅਣੂ ਦਾ। ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੀਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਉਤਪੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ-ਦੇਹ ਅਜੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸrishti ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਸੋਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਬਾਂਝੀ ਮਹਿਲਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ"। ਇਹ ਮਨ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਇੰਝ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਰੂਪ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਹਰ ਇਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾਵੇ; ਹਰ ਮਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਲ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਭਰ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਅੱਖ ਮਿਚਕਣ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣ। ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਦ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਭੁਲਾਵੇ ਤੋਂ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਤੁਰੰਤ, ਕਦੇ ਹੌਲੀ—ਇਹ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੀ ਜੋ ਮੂਢਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ। ਫਿਰ, ਹਰ ਇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ। ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਕੌਸ्मिक ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਜੀਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਯਾਦ ਵਾਂਗ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ ਕੌਸ्मिक ਆਤਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਰਾਮਾ, ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ—ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ? ਜੋ ਜੀਵ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਨਮ-ਮਰਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ, ਮੌਤ ਦੀ ਮੂਢਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਜਾਗਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਇਹੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ, ਨਿਰਜੀਵ ਵੀ ਤੇ ਚੇਤਨ ਵੀ; ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮੇਂ ਭਟਕਣ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਦੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹੱਤਤੱਤ ਜਾਗਣ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਸ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਅਸਤਿਤਵ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੋ ਜਗਤ, ਜੋ ਅਜੇ ਵਿਅਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਦੇਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਫਿਰ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਲਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਪਲ ਉਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ-ਅਨੁਭਵ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਇਹ ਭ੍ਰਮ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ"; ਜੀਵ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪੀ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਪਹਾੜ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛ, ਇਹ ਸਭ ਜਿੱਥੇ ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇ ਰੋਗ-ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਭਰੀਆਂ ਹਨ— ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ-ਹੋਣ ਦੀ ਲਹਿਰ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ, ਖੇਤਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ-ਪਤਨ— ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਕਿ "ਮੈਂ ਇਸ ਪਿਤਾ ਤੋਂ, ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ; ਇਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਧਨ", ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤ ਹੋਣਾ— "ਇਹ ਮੇਰਾ ਚੰਗਾ ਕਰਮ, ਇਹ ਮਾੜਾ ਕਰਮ", "ਮੇਰਾ-ਤੇਰਾ" ਦੀਆਂ ਬਣਾਵਟਾਂ; ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ, "ਮੈਂ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਂ" ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ— ਇੰਝ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੰਗਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਰੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਪੱਤੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ— ਮਨੁੱਖਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ, ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੇਣੂ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਭ੍ਰਮਨਾ, ਤੇ ਜਾਦੂਈ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਮਲ-ਤਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੇਰੂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਦੇ ਕਮਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਨਵੇਂ ਸੰਸਾਰ-ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ, ਇਹੀ ਕਥਾ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ, ਰੁਦ੍ਰਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਾਂ, ਮਾਰੁਤਾਂ, ਵਿਸ਼ਣਾਂ, ਤੇ ਸੂਰਜਾਂ, ਮੇਰੂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਮਹਾਦੀਪ ਤੇ ਸੰਸਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖੇ ਤੇ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾ ਚੁੱਕੇ, ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਾਣਗੇ, ਪਰਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਤੇ ਮਨ ਆਪ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਸ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰ। ਉਹ ਜੋ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਵੀ ਚੇਤਨਾ-ਆਕਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।