ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮ ਜੀ, ਸੁਣੋ—ਜੋ ਮਨੁਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ,” ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਕੀ ਜਿਹੀ ਝਿੜਕ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ “ਮੈਂ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਹਾਂ” ਜਾਂ “ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ” ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਸ ਲਈ ਅਨੁਭਵ ਆਪ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਜਾਪਿਆ, “ਮੈਂ ਜਾਵਾਂਗਾ,” ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਚੇਤਨਾ ਕਿਵੇਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅੱਗ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦੀ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਕ ਦੀ ਅਨੁਭਵ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮਨ ਜਿੱਥੇ ਚਲਿਆ, ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਯਤਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਭਰਮ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਚੇਤਨਾ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ; ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਨ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ। ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ—ਕੌਣ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਪਰ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਆਕਾਰ ਰਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਰ ਇਕ ਲਈ, ਹਰ ਥਾਂ, ਸਰੀਰ ਮਨ ਹੀ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਇਹ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੁਲਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੋਂ। ਮਨ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਅਕਾਸ਼, ਤੇ ਤੀਜਾ—ਭੌਤਿਕ ਅਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨ-ਸਰੀਰ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਧੂੜ ਦੇ ਰੇੜੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਝਿੜਕ ਵਿਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਬੀਜ ਦੇ ਖੋਲ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਕੁਰ ਵਿਚ ਰਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ ਚਮਕਦਾ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨੱਚਦਾ, ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਵਰਸਦਾ, ਤੇ ਪੱਥਰ ਬਣ ਕੇ ਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ-ਸਰੀਰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬੇਅੰਤ ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਕ ਨਿਮਣੇ ਜਿਹੇ ਪਰਮਾਣੂ ਦਾ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਭੀਤਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਾਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਿਲੱਖਣ, ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਭਵਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ-ਸਰੀਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਝ ਤੋਂ ਉਭਰਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਬਾਂਝ ਮਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ।” ਕੀ ਇਹ ਮਨ ਹੈ, ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਰੂਪ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ? ਹਰ ਇਕ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਹਰ ਇਕ ਮਨ ਲਈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਰਮ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪਲ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਜਿਤਨੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਗੜਨ ਤੋਂ, ਇਹ ਉਭਰਦੇ ਤੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਸੇ ਲਈ, ਅੱਖ ਝਮਕਣ ਵਿਚ, ਕਿਸੇ ਲਈ, ਯੁੱਗਾਂ ਵਿਚ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣੋ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ, ਇਹ ਹਾਲਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਸੁਣੋ। ਮੌਤ ਆਦਿ ਦੀ ਮੂੜਤਾ ਹਰ ਇਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਇਹ ਮਹਾ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਰਾਹ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰ ਇਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੁਪਨੇ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ। ਮਹਾ-ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਰੂਪ ਕੋਸ्मिक ਆਤਮਾ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰ ਇਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕੋਸ्मिक ਆਤਮਾ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਣ ਦੇ ਉਭਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਮ, ਮਹਾ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਜੀਵ—ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ—ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਯਾਦ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋਣ? ਜੋ ਜੀਵ ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਮੌਤ ਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ, ਯਾਦ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ, ਮੌਤ ਦੀ ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅੰਦਰ ਜਾਗਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਜਾਗਦਾ, ਇਹ ਮੁਢਲੀ ਹਾਲਤ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਕਾਸ਼, ਇਹੀ ਮੁਢਲੀ ਕੁਦਰਤ, ਇਹੀ ਅਵਿਕਾਸ, ਜੋ ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ ਦੋਹਾਂ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਉਭਰਨ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾ ਤੱਤ ਜਾਗਣ ਵੱਲ ਝੁਕਦਾ ਤੇ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸੁਖਮ ਤੱਤ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਮਾਂ, ਕਰਮ, ਜੀਵ ਆਦਿ ਉਭਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਵਿਕਾਸੀ ਹਾਲਤ, ਜੋ ਅਜੇ ਜਾਗੀ ਨਹੀਂ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਾਗਣ ਤੇ, ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਫਿਰ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਸਭ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਲ ਜੀਵ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ-ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਭਰਮ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ: “ਮੈਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹਾਂ”; ਜੀਵ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਪਹਾੜ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਝ, ਸਭ ਵਧਾਪੇ, ਮੌਤ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ— ਹੋਣ ਤੇ ਅਹੋਣ ਦੀ ਭਗਦੜ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਖਮ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਪਹਾੜ, ਧਰਤੀ, ਦਰਿਆ, ਖੇਤਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਤੇ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ-ਉਤਰਤ ਨਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।